SEVDA ALKAN / İSTANBUL
Onlar, İstanbul Boğazı'nın incileri... Onlar yüzyıllardan süzülen bir kültürle biçimlenmiş mimarileriyle, ne paşalar, ne padişahlar ağırlamış nice güzel ve kötü hadiselere tanıklık etmiş yalılar...

Boğaz'da yaşananların dilsiz tanıkları olan yalılar, mimarileri kadar kimi zaman aşk ve entrika kimi zaman ise cin ve peri üzerine kurulmuş olan hikayeleriyle de ünlü.

Örneğin Rumelihisarı'nda bulunan 'Yılanlı Yalı'. İşte yalının kısa hikayesi: "Beğendiği yalılara el koymasıyla ünlü olan Sultan II. Mahmut, baş muhafızından bu güzel yalı hakkında araştırma yapmasını ister. Yalı sahibinin dostu olan Muhasib Sait Efendi ise arkadaşının yalısını kurtarmak için Sultan'a buranın yılanlarla dolu olduğunu anlatır. Bu olaydan sonra, yalının adı "Yılanlı Yalı" olarak kalır ve insanlar bu yapının lanetli olduğuna inanır."

Hangi yalı uğursuz ?

Perili Köşk'ün hikayesi ise Yusuf Ziya Paşa'nın, Rumelihisarı'nda, Hidiv Kasrı'ndan daha büyük bir köşk yaptırmak istemesiyle başlar. Güzelliği dillere destan olan eşini kıskanan Paşa, kimse eşini göremesin diye yüksek ve görkemli bir köşk yaptırır. Daha sonra mali sıkıntıya düşen Paşa, eşiyle birlikte Mısır'a göç eder. Köşk, cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren ıssızlığa bürününce Perili Köşk olarak anılmaya başlar. Bugün de hâlâ 'Perili Köşk' olarak adlandırılan konak, yedi kat ve bir kuleden oluşuyor. Sultan Abdülhamit'in damadına ait olan Mısırlı Fuat Bey Yalısı da sık sık el değiştirdiği için 'uğursuz yalı' olarak anılır.

Hikayeye göre fiyat

Boğaz'daki birçok yalının sahibi kimliklerini açıklamak istemiyor. Bu gizlilik çoğu zaman yalıyı satarken bile sürdürülebiliyor. Yalı satışından çok az insan haberdar ediliyor. Satış aile içinde halledilememişse, yakın tanıdıklar aracılığıyla elden çıkarılıyor. Komisyoncuları işlerine karıştırmak istemeyen yalı sahipleri, hem fiyatın düşmemesi hem de bir soyluluğun ifadesi olan yalılara komisyoncu eli değmemesi için direkt satmayı tercih ediyor. İç mimarisinin modernize edilmiş olması, denize olan cephe genişliği, orijinalliğini yitirmemiş olması, yalının fiyatını arttıran faktörler. Yalılar arasında seçim ya da bir fiyat sıralaması yaparken tüm bu özelliklerin yanında bir nokta da kendini gösteriyor. Yalıların hikayesi. Her biri bin bir çeşit hikaye barındıran yalılar, kimi zaman tüm köhnemişliğine, yıpranmışlığına rağmen sadece hikayesiyle paha biçilemez hale geliyor.

Ölü tanıklar

Hikayesiyle ilgi odağı olmasına rağmen harabe haline gelen yalılardan biri ise Sait Halim Paşa Yalısı. Sait Halim Paşa, Sultan Abdülhamit'in sadrazamının torunuydu. Belirli bir muhalefet grubunun gizli üyesiydi ve yalı sık sık casus arayan hükümet kuvvetlerince basılırdı. Türkiye'nin Birinci Dünya Savaşı'na girmesine neden olan antlaşmayı imzalamasıyla tanınan ve daha sonra bir suikaste kurban giden Sait Halim Paşa'ya ait, neo-klasik tarzdaki yalının içi bir yangında mahvoldu.

Boğaz'daki en eski ahşap bina olarak bilinen Amcazade Hüseyin Paşa Yalısı da ahşap binaların restorasyonun pahalılığı ve miras kavgaları yüzünden günümüze enkaz olarak ulaşabildi. Sahibi Hüseyin Paşa, 17. yüzyıl sonlarında Osmanlı İmparatorluğu'nu yöneten Köprülü soyundan gelen beş sadrazamın dördüncüsüydü. Piyer Loti 1910 yılında İstanbul'a geldiğinde Amcazade Yalısı'nı kurtarmak için çaba harcamış ancak başaramamıştı.

PERİLİ KÖŞK

Güzelliğiyle dillere destan olan eşini kimsenin görmesini istemeyen Yusuf Ziya Paşa, yüksek ve görkemli bir köş yaptırır. Ancak mali sıkıntılar nedeniyle Ziya Paşa ve eşi Mısır'a göç edince, köşk ıssızlığa bürünür ve o gün bugündür 'Perili Köşk' olarak adlandırılır.