Mustafa ÖZEL Dünya, Avrupa değil! ndokuzuncu yüzyıl Avrupa bilginleri kendilerini dev aynasında görüyor, tüm insanlık tarihini Avrupalıların başarılarını (?) açıklayacak tarzda yorumluyorlardı. Weber ve See gibi iki önemli bilginin de bu yüzyıl başlarında aynı psikolojiye sahip olmaları kaçınılmazdı. Onlar için aktif dünya neredeyse Avrupa'dan ibaretti. Oysa, aynı yıllarda, mütevazi bir Hind bilgini kadîm Hind'de ileri bir ortak ekonomik örgütlenme biçimini ayrıntılarıyla resmediyordu: "Milattan önce 800'e varmadan, Hindistan'da ileri bir zanaatçı ve tüccar örgütlenmesi vardı. Benzer geçim yolları olan insanlar, kendilerine rehberlik edecek, kesin kuraları olan ortak bir yapı kuruyorlardı. Gautama'nın Dharma-sutra'sında (toplumun üçüncü katmanına mensup) bir Vaisya'nın meslekleri şöyle sıralanıyor: Tarım, ticaret, hayvancılık ve faizle para ödünç vermek. Her meslek erbabının yasal bir organizasyonu vardı ve temsilcileri gerektiğinde hükümdara bilgi veriyorlardı. Bu organizasyonlara S'reni deniyor, farklı kastlara mensup da olsa, aynı ticaret veya zanaatı sürdüren kişilerden oluşuyordu. Kautilya'nın ünlü ekonomik eseri Arthasastra'ya bakarsak, bu 'lonca'ların aynı zamanda o devrin büyük askerî güçleri olduğuna hükmederiz. Faizcilik o derece yaygındı ki, M.S. 120 yılına ait Nasik mağarasındaki kitabede Saka Reisi Nahapana'nın damadı Ushavadata'nın mağarada yaşayan Budist keşişlere 3000 'lira' bağış yaptığını ve bunun 2000 lirasının dokumacılar loncasına aylık yüzde 1 faizle, 1000 lirasının ise başka bir loncaya aylık yüzde 0.75 faizle yatırıldığını okuyoruz. Loncalar birer yerel banka gibiydiler. Tacirler, lonca örgütlenmesi dışında, başka tacirlerle geçici ortaklıklara da giriyorlardı."* Hind, Çin ve İslam dünyasında, Avrupalı bilginlerin tasavvur edemedikleri kadar ileri ölçüde gelişmiş bir ekonomik ve ticarî hayat mevcuttu. Sadece İslam öncesi Arabistan'ındaki ticarî hareketlilik bile bizi bu konuda ikna etmeye yetebilir. Cahiliye Mekke'si devrin şartlarına göre ileri ölçüde gelişmiş bir ticaret merkeziydi. Haram aylarda şehrin civarında muntazam panayırlar kurulurdu; bunların en önemlileri Ukaz, Mecenne ve Zu'l-Mecaz idi. Hz. Muhammed'in dedesi Haşim tarafından geliştirilen mudarabe sistemi ile Kureyş içinde bir nevi sermaye ortaklığı kurulmuş ve harem sınırlarının dışında da ticarî faaliyetlere girişilmişti. Mekke'den uzak mahallerde iktisadi güvenliği sağlayabilmek için ilâf kurumu geliştirilmişti. Buna göre, Kureyş kervanlarının geçtiği yollar üzerinde bulunan kabileler bu kervanların geçiş güvenliğini sağlayacak, bunun karşılığında kendilerinin ürettiği mallar Mekke tüccarı tarafından uzak pazarlarda satılıp bedeli kendilerine teslim edilecekti. Bu durumda hem Mekke sermayesi güçleniyor, hem civardaki kabile ekonomileri gelişiyor, böylece Mekke merkezli geniş bir ekonomik alan oluşuyordu. Büyüyen sermayelerini kendi kabile ekonomileri içinde kullanamaz hale gelen tacirler Mekke'ye göç ediyorlardı. Mekke'ye yerleşen her tacir, hilf anlayışı gereğince, kendi dengi olan bir tacirle ittifak kurmak zorunda olduğundan, tüccar sermayesi daha da güçleniyor ve dar alanlara sığamaz hale geliyordu. Çin, Japon ve İran ticarî geleneklerini ayrıca ele almak gerekir. İki asır öncesine kadar dünya Avrupa'dan ibaret olmadığı gibi, Avrupa belki dünya ekonomisi içinde en önemsiz yerlerden birine sahipti. Onbeşinci yüzyıl ortalarında Afrika'nın güneyine akdar gelen muhteşem Çin donanması, kuzeye yönelip Avrupa'ya uzanmayı hiç akletmiyorsa, bunun sebebi Avrupa'da elde etmeye değer hiçbir şeyin olmamasıydı! (*) R. C. Majumdar: Corporate Life in Ancient India, Calcutta: Firma K. L. Mukhopadhyay, 1969, s. 9-91. İlk baskı:1918.   mozel@yenisafak.com   10 Ekim 1999 Pazar Hind, Çin ve İslam dünyasında, Avrupalı bilginlerin tasavvur edemedikleri kadar ileri ölçüde gelişmiş bir ekonomik ve ticarî hayat mevcuttu. Sadece İslam öncesi Arabistan'ındaki ticarî hareketlilik bile bizi bu konuda ikna etmeye yetebilir.

|| ANASAYFA || GÜNDEM || POLİTİKA || || EKONOMİ || DÜNYA || KÜLTÜR || || YAZARLAR || LİNKLER || || YENİ ŞAFAK'a Mesaj || ABONE OL ||