Babanız Kutuz Hoca'nın Hâtıraları'nı yayınladınız. Sizi babanızın hâtıralarını derleyip toparlamaya, onları yayınlamaya iten sebep neydi ?

Sebepler bir tane değil. Öncelikle, bu sahada hâtırat türü kitapların yok denecek kadar az olduğunu söylemem gerekir. Benim çalıştığım konu, modernleşme ve cumhuriyet döneminde İslâm üzerinedir. Özellikle cumhuriyet döneminde dînî hayatla, dînî düşünceyle, din eğitimiyle ilgili problemleri ortaya koyan akademik veya deneme türü metinler, çok problemli metinlerdir. İki taraflı olarak düşünürsek, bir taraf zaten İslâm'la ilgili meselelerin irtica ekseninde yürüdüğünü söylüyor, öbür taraf da burada kahramanlıkların olduğunu söylüyor veya "bunlar bir şey yapmadılar" gibi küçümsüyor. "Bu iki taraflı söylemde doğrular var mı veya doğrular nerede ?" diye sorduğumuzda gördüğüm şey şu; Bu söylemlerin iki tarafı da aslında paylaşılabilir kaynağa, bilgiye ve tavra dayanmıyor. Hâtırâtın yazılmasına yol açan sebeplerden biri bu. İkincisi, ben Türkiye şartlarında din eğitimi denilince akla gelebilecek bütün kurumlarda talebe ve hoca olarak bulundum, bunun tarihine bir katkı olmasını istedim. Üçüncüsü, daha teknik bir alana inersek, cumhuriyet döneminde, 1924 yılında başlayan ve hâlâ süren "din eğitimi" diye ciddî bir problem var. Bu probleme de bir ışık tutmayı istedim. Bunları hesaba katarak hem Kutuz Hoca'nın örneğinde, hem de ortaya çıkabilecek bu tür örneklerde nelere bakılabilir, problemlere nasıl farklı bir bakış açısı getirilebilir, bunları da hesaba kattım doğrusu.

Bir canlı şahidin, babanızın yaşadıklarını aktararak bunu yapabilmek, aslında önemli bir katkı.

Hayatı boyunca resmî olarak "üç yıllık ilkokul mezunu" muamelesi görmüş bir hoca; hem köy şartlarında din eğitimi almak konusunda çok ciddiye alınması gereken bir çaba gösteriyor ve zorluklara katlanıyor. Burada bir işleyiş var, hocalar var, mekânlar var. Ve bunun imamlık ve hafızlık hocalığı tecrübesi içerisinde bir bakıma talebelere ve halka aktarılması var. Bütün bunlar aslında cumhuriyet dönemindeki din eğitimi meselesi ve aynı zamanda Diyanet İşleri Başkanlığı'nın problemleriyle doğrudan alâkalı. Onun için de, bir hâtırat olarak şahsî tarafı olacaktır. Daha da ötesi, Türkiye'de paylaşılabilir ve anlaşılabilir bir metin olması için de çalıştım.

Bir köy imamının resmî eğitim düzeyi, cumhuriyet döneminin eğitim sistemine bakılacak olursa epey düşük, ama bu imam dînî ilimlerde epey derinleşmiş olabiliyor. Kur'ân-ı Kerîm'i biliyor, Arapça biliyor ve bu bilgisi sayesinde birçok kaynağı okuyup anlayabiliyor, İslâmî ilimlerde de mesafe alabiliyor. Modern eğitim sistemi içerisinde, bütün İslâmî ilimlere vakıf olsa da bu hocalarımız ilkokul mezunu oldukları için yetersiz hatta dine de zarar verir olarak kabul ediliyorlar.

Maalesef. Meselâ ben, modern din eğitimi almış bir kimseyim. Türkiye'de din eğitimi veren resmi kurumlarda okudum. Ama şunu söyleyebilirim, bu resmî kurumlarda dînî ilimlerle ilgili olarak aldığımız eğitim, aslında cumhuriyet döneminde Kutuz Hoca ve benzerlerinin almış olduğu eğitimle karşılaştırıldığı zaman, "Hangisi daha kaliteli ?" diye sorarsak eğer, bu zor şartlarda okuyan insanların bazı açılardan dînî ilimlerde daha sağlıklı bir konumda olduklarını söyleyebiliriz.

Sebebi, sadece şartların zorluğuna mı bağlamak gerekiyor ?

Elbette değil. Fakat size şöyle bir misal vereyim; meselâ Bekir Topaloğlu hocamızdan Şerhu'l-Akâid ve Emâlî kitabını baştan sona kadar okuduk. Bunun dışında, eğitimim boyunca ders içinde hiçbir klasik metni baştan sona kadar okuma imkânımız olmadı. Bu çok ciddî bir nakîsa. Kutuz Hoca gibi insanların böyle bir avantajı var. Bugün ilahiyat fakülteleri de dahil olmak üzere, öğrencilerin böyle bir şansı olmadığını üzülerek söyleyebilirim.

Kutuz Hoca'nın Hâtıraları, o dönemin Türkiyesi'ni doğru anlamamızı sağlayabilir mi ? Mikro ölçekli bir model sayesinde makro ölçekli bir alanı anlayabilir miyiz?

Belki burada bir tarihî özet yapmak gerekebilir. 1924 yılında medreseler kapatıldı. Medreseler kapatıldı fakat, yüzlerce müderris eğer başka bir resmî görevi yoksa emekliye sevkedildi. Bugün hâlâ yaşayan hocaların ortaya çıkışını sağlayan, esas itibarıyle 1924 yılında emekliye sevkedilen ve maaşları olmakla beraber bir tür gayrımeşru işsiz konumuna düşen hocaların gayretleridir. Çünkü bir kişi, bir talebe tek başına bu işin önemini, muhtevasını kuşatma kabiliyetine sahip olamaz. Bunu oluşturan, işte bu kişilerdir.

Köy imamlarının sadece imam olmadıklarından sözediyorsunuz kitapta... Neden ?

Öyle. Köy imamları talebelere hem hocalık yapıyor, hem babalık yapıyor, hem mürşidlik yapıyor. Mürşidlik kelimesini iki mânâsıyla da kullanıyorum. Yani bunların bir kısmı tarikat bağlantısı olan insanlar, bunun yanında talebenin önünde örnek ahlâkî kişilik, bir feragat abidesi. Talebesinin yiyeceğini, yatacak yerini temin ediyor, hasta ise hastalığıyla uğraşıyor. Birincisi bu. İkincisi talebelerle alâkalı. Bir talep ve istek var, bir de halkın nazarında revaçta olan, fakat resmen revaçta olmayan bir alanla ilgilenmek var. Bu iki şey hem problem, hem besleyici unsur. Bu insanların bazen akılalmaz diyebileceğimiz gayretlerini ancak bu çelişkiler yumağı açıklıyor diye düşünüyorum. Ve bu insanlar, bizim tahmin ettiğimiz gibi devlete muhalif kişiler de değil. Bunu hâtıratta da zikrettim.

Beşikten mezara kadar köylünün hayatının her ânında Kutuz Hoca yanlarında olmuş demek ki...

Evet. Meselâ bahar aylarında köyün başındaki su hazneleri tıkanırdı, babamın o su haznelerini açmak için ilk götürdüğü kimseler biz talebeleri olurduk. Yangın olurdu, evsiz kalanlara ev ayarlardı. Köye dilenci gelir, dilencinin yatırılması, yedirilmesi hocaya aittir. Misafir gelir, hoca ilgilenir. Hoca, hem dilenciyi hem de kaymakamı aynı anda ağarlayabilir. Bu şu demektir: Binbir renkli, binbir farklı endişeli, farklı kültür seviyesine sahip insanları idare edeceksin.

Hocaların Halk Partililiğinin sebebi nedir ?

Bu aslında devletçilikle ilgili bir durum, Halk Partililikle değil. Burada önemli olan şey, devlet. Ve bu insanların, ki benim tanıdığım epeyce hoca oldu; hemen hepsinin düşüncesi şu idi: Evet, devletin gidişâtı çok iyi değil. Fakat bu, devletten kaynaklanan bir şey değildir, o koltuklara oturan kişilerden kaynaklanan bir şeydir. Onların kafasında devlet, esas itibarıyle müsbet bir şey. Bir insan düşünün, devlet kendisine din eğitimi alma imkânı vermiyor. Kendi çabalarıyla almaya kalksa, jandarma dipçiğiyle karşılaşıyor. Buna rağmen esas itibarıyle devletçi.

Hâtırat içeriden dışarıya doğru resmî olmayan, özgür bir bakış. Tarih kitabı değil kuşkusuz ama, bazı tarihî dönemleri anlamamızda yardımcı olabilir.

Hiç şüphesiz. Zaten bu tür hâtırat kitapları - ki, bunun çerçevesi biraz daha geniştir ve seyahatnameler de bunun içine girer, onlar da bir tür hâtırattır- bunların tarih kaynağı olduğunda şüphe yok. Fakat netice itibarıyle bir şahsın gözünden bir dönemi anlatma problemi var.

Tarih kitaplarının da buna benzer bir problemi yok mu ?

Tabii ki var. Kaynak olarak tarih kitaplarıyla hâtırat kitaplarının problemleri üç aşağı beş yukarı aynıdır. Ama diğer tarih kitaplarında kişi, netice itibarıyle kendisini anlatmıyor. Kendisinin tarihe nasıl baktığını anlatıyor. Hâtırat kitaplarının çoğu, kişinin kendi zaafları açısından iyi bir kaynak değildir.

Bu bakımdan Kutuz Hoca'nın Hâtıraları, bir tür belgesel niteliğini de taşıyor aslında...

Bakın şöyle bir hâtıramı anlatayım size. Bir panelde konuşuyoruz, ben de cumhuriyet döneminde laiklik, Diyanet İşleri Başkanlığı ile ilgili bir tebliğ sunuyorum, Kur'an öğretiminin, dînî ilimler öğretiminin zorluklarını anlatıyorum. Üniversitede hoca olan bir kişi kalktı -tanıdığım bir kimsedir-, "Bu söyledikleriniz hiçbir kaynakta yok. Sizin bizi başka bir tarafa çekmek istemediğinizin garantisi ne ?" dedi. Bu, kötü niyetle sorulmuş bir soru değildi, soranı tanıyorum, siyaset bilimi ile uğraşan bu üniversite hocasının bu sorusu samimi bir soru idi. "Ben bu söylediklerinizi nereden tahkik edip sağlamasını yapabilirim ?" demeye getiriyordu. Kendisine hiçbir kaynak tavsiye edemedim. İmam-hatip liseleri resmî kurumlardır, fakat onların bile tarihi yok ortada.

Bilinmeyen çok şey var ülkemizde.

Araştırılması gereken konu çok. Nitekim bir akademisyen bana "Bu söylediklerinizi ben bir ilim adamı olarak nereden tahkik edeceğim, bana tavsiye edebileceğiniz kitaplar var mı ?" diye sorduğu zaman ona tavsiye edebileceğim kitaplar yok.

Az önce hissiyattan bahsettik. Ortak bir hissiyatı yansıtıyor hâtırat. Bilimsel bir çalışmada onu göremiyoruz. Ama hâtıratta, muhafaza edilebilen bir hissiyat var.

Hâtırat kitabı bir akademik metin değil zaten. Belki biraz tarihî romana benzer.

Akademik metinlerden daha ileride bence. Akademik metinlerde sadece dış var. Ama hâtıratta çoğunlukla hem iç var, hem de dış.

Tamam, ben de bunu kastediyorum. Dolayısıyla burada hâtıratı yazan veya anlatan kişinin hissiyatı, tek taraflı işleyen bir hissiyat olmaktan çıkıyor, okuyucunun doğrudan katıldığı bir hissiyat olmaya başlıyor. Eğer çok yakın dönemle ilgili canlı, siyasî bir hatırat değilse; çünkü çok yeni bir siyasî hâtıratsa, diyelim ki başka cephede olan bir kişi onu bir düşmanının ya da rakibinin hareket tarzı olarak görebilir.

Bir roman gibi... romanın baş kahramanı da, hâtıratın sahibi.

Evet, dolayısıyla okuyucu yazarın hissiyatı ile birlikte kendi hissiyatını da içine dahil ederek hâtıratla birlikte yürür. Hele hâtıratı yazan kişinin irtibatlı olduğu kişiler, bahsettiği mekân, eğitim tarzı, beklentileri, okuyucunun beklentileri, mekânı ve kahramanlarıyla bir şekilde irtibatlı ise, bu aslında çok taraflı bir hissiyat haline geliyor.

Romanda kurgusallık var, hâtıratta yok. Hatıratta tabiilik var, gerçeklik var. Kuşkusuz bazı romanlar da yazıldığı dönemleri anlamamıza yardımcı olabilir.

Daha bire bir hadiseyi anlatıyor hâtırat, romandaki ise yazarın tarzına göre çok dolaylı bir hissiyat tabii ki.