Paranın sıfırlanması

Merkez Bankası 2001 yılı başından itibaren TL'den altı sıfır atmaya hazırlanıyor. TL'den sıfır atılması ne anlama gelir? Zamanlaması uygun mudur?

Vurgulamakta fayda var. TL'den sıfır atılması onun yabancı para birimleri karşısında değerlendiği anlamına gelmez. Birçok kişi bu yanılgıya düşer. Bugün 1 Dolar 600.000 TL değerinde. Sıfırlar atılınca yeni 1 TL yaklaşık 1.6 ABD Doları'na tekabül edecek. Böyle bir dönüşüm TL'nin değerlendiği ya da kuvvetlendiğini göstermez. Ekonominin gücünü veya gelişimini yansıtmaz. Ülkenin kalkınma hızını ve refah seviyesinin ölçüsü değildir. Sadece para birimleri arasındaki ölçünün değiştirilmesidir.

Paranın fonksiyonları

Paranın üç temel fonksiyonu vardır.

Para mübadele yani değişim aracıdır. Ekonomide mal ve hizmetlerin el değiştirmesinde para kullanılır. Para olmasaydı değişim takas yoluyla yapılırdı. Örneğin, şeker ihtiyacı olan bir çiftçi bu ihtiyacını giderebilmek için domates ihtiyacı olan bir şeker satıcısı bulmak zorunda kalırdı. Ekonomik faaliyetlerin tıkanmasına ya da gelişmemesine neden olurdu. Paranın araya girmesiyle bütün bu problemler ortadan kalkar.

Paranın bol sıfırlı olması 'değişim aracı' fonksiyonunu zorlaştırmaktadır. Hesaplamalarda çoğu zaman yardımcı araca (örneğin hesap makinesine) ihtiyaç duyulması, sıfırların çokluğunun hesap hatalarını ve yanılgıları artırmasını bu çerçevede saymak mümkündür. Altı sıfır atıldığı taktirde değişimin maliyeti azalacaktır.

Paranın ikinci fonksiyonu tasarruf aracı olmasıdır.

Para en likit değerdir. Tasarrufunuzu gayri menkul olarak muhafaza ediyorsanız istediğiniz anda paraya dönüştüremeyebilirsiniz.. Birçok insan tasarrufunu ya da tasarrufunun bir bölümünü para olarak muhafaza eder. Parayı istediği zaman istediği iktisadi kıymete dönüştürebilir.

Ne yazık ki TL uzun zamandan beri 'tasarruf aracı' olma fonksiyonunu taşımamaktadır. TL'nin ,mal ve hizmetler karşısındaki satın alma gücünün sürekli azalması tasarrufların TL olarak tutulmasını engellemektedir. Yüksek enflasyon yaşanan ülkelerin hiçbirisinde para tasarruf aracı olarak kullanılmaz. İnsanlar günlük ya da en fazla haftalık ihtiyaçlarının dışındaki TL'lerini mala veya tasarruf aracı olma özelliği kaybolmamış başka paralara, örneğin dolara dönüştürürler. Bu nedenle paradan sıfır atılması TL'nin tasarruf aracı olma özelliğini etkilemez. Bu özellik enflasyon oranının % 2-3'lere indirilmesi halinde yeniden kazanılabilir.

Paranın üçüncü fonksiyonu hesaplama aracı olmasıdır.

İktisadi işlemler para cinsinden ifade edilir ve kayda geçilir. Devlet'in hesabı TL cinsinden izlenir. Şirketlerin muhasebeleri TL cinsinden tutulur. Bol sıfırlı TL, kayıtlarda ve muhasebeleştirmede zaman kaybına sebep olur. Muhasebe işlemlerinin maliyetini artırır. Örneğin, bilgisayar belleklerinde daha çok yer kaplar, daha çok kalem ve kağıt kullanılır vs.

TL'den altı sıfır çıkartılması 'hesaplama aracı' olma özelliğini güçlendirir.

Zamanlaması

Yüksek enflasyon oranlarında paradan sıfır atılması hem ekonomik ve hem de anlamlı değildir. Ekonomik değildir, zira, paradan sıfır atmanın bir maliyeti vardır. Piyasada tedavülde bulunan banknotlar tamamen değişecek ve yeni banknotlar basılacaktır. Bu işlemin 25 trilyon lira civarında bir maliyetin ortaya çıkacağı tahmin ediliyor. Enflasyon oranı yüksek ise 3-5 yıl sonra sıfırların sayısı artacağı için dönüşüm için harcanan para boşa gitmiş olur.

Belirli bir süre eski para ile yeni para birlikte dolaşımda olacaktır. Bunun da topluma bir maliyeti olacaktır. Uyumun maliyetini de ilave etmek gerekir.

Anlamlı değildir, zira, yüksek enflasyon nedeniyle kısa süre içinde yeni para da bol sıfırlı hale gelecek ve sıfırların silinmesinden beklenen amaç gerçekleşmeyecektir.

Bu nedenle sıfırların, enflasyon oranının düştüğü ve düşme eğiliminde olduğu bir dönemde atılması gerekir. Uygulanan enflasyonla mücadele programının henüz başında olmamıza ve 2000 yılının ilk 3 ayında enflasyon oranının hedefin üzerinde gerçekleşmesine rağmen sıfırların silinmesinin zamanlamasının çok hatalı olmadığı söylenebilir. Ekonomik program başarısız olsa dahi, TL aşırı sıfıra sahip olduğu için sıfır silinme operasyonu yanlış olmayacaktır.

Sıfırların silinmesinin, enflasyon üzerindeki olumlu psikolojik etkisinin varlığını da unutmamak gerekir. Rakamlar küçüldükçe insanların enflasyon beklentileri de küçülür. Ekonomide beklentiler son derece önemlidir. İnsanlar yüksek enflasyon bekliyorlarsa enflasyonla mücadelenin maliyeti artar, başarı şansı azalır.

Ümit ediyoruz, atılan sıfırlarla bir daha karşılaşmayız.