Yazarlar Seyyid Kutup ve Farabide cahili toplumlardan kurtuluş reçeteleri

Seyyid Kutup ve Farabi’de cahili toplumlardan kurtuluş reçeteleri

Ergün Yıldırım
Ergün Yıldırım Gazete Yazarı

Farabi, 10. yüzyılda yaşamış bir sosyal düşünür, Seyyid Kutup da modern çağda. Her iki düşünür de toplumları İslam temelinde açıklamaya çalışır. Farabi, tamamen İslam düşünce ve kültürünün hâkim olduğu dönemde düşüncelerini geliştirir. Kutup ise hilafetinin olmadığı post-Osmanlı zamanlarının parçalanmış ve modern ideolojilerin egemen olduğu bir İslam toplumları döneminde tezini ortaya koyar. Farabi, pratik siyasetle ilgilenmeyen bir sosyal teorisyen. Kutup, pratik siyaset ile de ilgilenen ve pratik sorunları aşmak için teorisini geliştiren bir şahsiyet.

İki düşünürün en belirgin benzerliği ikisinin de cahili toplumlar tezini geliştirmiş olması. Kutup da cahili toplum üzerinde durur, Farabi de. Kutup, bütün kitaplarında cahili topluma dikkat çeker. Hakim toplumların cahili toplumlar olduğunu söyler. Ona göre cahili toplum, “Allah’ın hükmettiği ile hükmetmeyen” toplumlardır. Başka bir ifadeyle toplumlar, Allah’ın hükümleri ile yönetilmiyorsa bu toplumlara cahili toplumlar denir. Böylece cahili toplum, doğrudan politik hâkimiyet üzerinden tanımlanır. Burada hakimiyet politiktir ve politik hâkimiyet de Allah’ın ön gördüğü kanunlara dayanıp dayanmaması temelinde yorumlanır. Yaşanan bütün sorunların kökeninde bu cahiliye toplum tarzını görür. Bunu değiştirmek için İslam kanunlarını politik düzeyde hakim hale getirmek için mücadele etmeyi savunur.

Farabi cahili toplumu, Faziletli Toplum/Erdemli Medine kitabında ele alır. Medine hem politik hem de sosyolojiktir. Politik ve sosyolojik alanların bir kent formatında var oluşudur. Farabi ideal kentin zıddı olarak cahili toplumu görür. Toplumsal varlığın olumsuz biçimini bu toplum tarzı temsil eder. Cahili toplumu politik alanla beraber değerlendirir. Halk ve politik alanın iç içe geçtiği biçimde ele alır. Bu açıdan cahili toplumu güç, iktidar, savaş, el koyma davranışlarıyla tanımlar. Müğabele toplumdur bu. Kuruluşunun temelinde vahşet ve çatışma vardır. Güçlü olanlar, çatışma ve savaşta zaferle çıkanlar, kin ve hile ile hareket edenlerin yönetimine dayalı bir toplum düzeni… Gücü yetenler doğrudan savaşır ve savaşla yönetir. Buna gücü yetmeyen ise hile, kandırma, hıyanet, aldatma ve iki yüzlülükle hareket eder. Başka toplumlara karşı savaş ya da hileye başvurur.

Farabi, cahili toplumu Allah’ın hükümleriyle hükmetmeyenler olarak tanımlamıyor. İslam’ın doğruluk, yardımlaşma, adalet, dürüstlük gibi ilkeleriyle( toplamında erdemli toplum/erdemli Medine) bağdaşmayan tutumlar içinde olan bir toplum olarak yorumlar. Erdemli toplumu, yaratılış tekamülünde Allah’tan gelen yardımlaşma fıtratıyla bir arada yaşayan, hayır ve iyilik üzerine olan toplumdur. Oysa Kutup, cahili toplumu tamamen politik “hâkimiyet” tezi ile değerlendirir ve buna alternatif olarak ileri sürdüğü İslam Toplumunu da yine politik bağlamda Allah’ın hükümleri ile hükmeden toplum olarak görülür.

Çağımızda İran ve Sudan gibi ülkelerde Allah’ın hükümleri ile hükmeden politik yapıları gördük. Bu devletler de Kutup‘un tezini benimsiyorlardı. Ama cahili toplum biçimlerinden kurtulamıyorlar. Bugün, reel İslam toplumları adalet, iyilik, doğruluk ve hak üzerinde olmadıkları için cahiller. Farabi’nin bahsettiği cahil toplum da budur. Bu toplumlarda maarif yoktur ve bu nedenle hak ve doğruluk yolundan sapılmaktadır. Yöneticiler savaş, güç, çatışma ve hilelerle yönetimlerini sürdürmekteler. Lübnan’da, İran’da, Irakta halk bunun için sokaklarda. Milis güçler, etnik kışkırtmalar, çeşitli hileler ile yönetilen bu toplumlar cahili toplum haline geliyorlar.

Cahili toplumdan kurtulmanın yolu Seyyid Kutup ’un yönteminden geçmiyor. Soğuk Savaş dönemi İslamcılığın siyasal hakimiyet teorisi, tecrübeyle sona erdi. Bunun yerine Farabi’nin yaklaşımına bakmalıyız. Yani adalet, yardımlaşma, dayanışma ve metafizikle irtibatlı bir siyasal/toplumsal tahayyül. Buna yeni kitabımda ele aldığım üzere Cemiyeti Kamile diyorum. Bu toplum tarzı bilinci ile yeniden ayağa kalkabiliriz.

Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.