Avrupa'nın yapısı

Avrupa'nın "yeni" konumuna ve Türkiye-Avrupa eksenine geçmeden önce Edgar Morin'in yapıtına son bir kez daha başvurmamız gerekiyor (Avrupa'yı Düşünmek, AFA, 1988, çev. Şirin Tekeli). Morin'in Avrupa'yı oluşturan temel ilke olarak gördüğü "düzen-düzensizlik-yeniden örgütlenme sarmalı"nı ve bunun ardında yatan diyaloji kavrayışını yanlış anlaşılmaya yer vermeyecek bir netliğe kavuşturmak için, Morin'in tanımlarının izini sürelim. İlk olarak Avrupa'nın oluşum biçimine bakıyoruz:

"Modern Avrupa düzen, düzensizlik ve örgütlenme güçlerinin bir arada varoldukları bir doğuş kargaşasında kendi kendini oluşturmuştur. Avrupa XX.yüzyıl başlarına kadar sadece bölünmeler, çatışmalar, aykırılıklar içinde varolmuş, onu bir biçimde bu bölünme, çatışma ve aykırılıklar üretmiş ve korumuşlardır. Bu nedenle açık seçik, bir ve ahenkli bir Avrupa düşüncesini terketmek, ilksel bir Avrupa özü ya da ruhu düşüncesini reddetmek, bölünmeden ve aykırılıktan önce varolan bir Avrupa gerçekliği düşüncesini bir yana bırakmak gerekmektedir. Tersine, Avrupa bölünmelerine ve çelişkilerine yerleştirilmelidir."

Morin, yaklaşımını şöyle özetliyor: "Avrupa'yı düşünmenin zorluğu, her şeyden önce, biri çok, çoku bir içinde düşünebilmenin, yani unitas multiplex'i düşünebilmenin zorluğudur. Bu aynı zamanda kimliği, kimlik yokluğu içinde düşünebilmenin zorluğudur. O yüzden, Avrupa birliğinin nasıl olup da birlik ve türdeşlik yokluğundan doğduğunu kavrayabilmek için, bu düzeyde karmaşık olayları anlamak üzere geliştirilmiş iki kavrama ilkesine başvurmamız gerekmektedir: Diyalojik ilke ya da çok-mantıklılık ilkesi ve yinelenme ya da döngüsellik ilkesi.

Morin'in tanımıyla ilk ilke: "Diyalojik ilke ya da çok-mantıklılık ilkesi, iki veya daha çok sayıda farklı 'mantığın' aynı birlik içinde karmaşık (tamamlayıcı, rekabet ya da aykırılık durumunda) bir biçimde birbirlerine bağlı oldukları, ama birlik içinde ikiliğin (dualite) yitirilmediği anlamına gelir. Nitekim, Avrupa kültürünün birliğini yaratan şey, Yahudi-Hıristiyan-Yunan-Roma sentezi değildir, her biri kendi mantığına sahip olan bu kertelerin, yalnız tamamlayıcılık değil, bunun yanı sıra rekabet ve aykırılık ilişkileri içinde bulunmalarıdır; diyalojik dediğimiz şey de tam budur."

Morin'in tanımıyla ikinci ilke: "Döngüsellik ilkesi ise yaratma ya da yeniden yaratma süreçlerinin, sürecin her bir anının, öğesinin ya da kertesinin aynı anda başka anların, öğelerin ve kertelerin hem ürünü hem de üreticisi olduğu, kesintisiz bir üretim döngüsü gibi düşünülmesi gerektiği anlamına gelir. Nitekim, XV.yüzyıldan itibaren kentlerin, burjuvazinin, kapitalizmin, ulusal devletlerin, tekniklerin, bilgilerin, bilimin gelişmeleri, kendi kendini çeviren bir burgaca benzeyen bir 'döngü' oluşturmuş, bu döngü de onu oluşturan özel gelişmelerin her biri üzerinde, onları geliştirerek ya da içine alarak rekroaktif etkiler yapmıştır. Bu döngü, tıpkı hava ya da su kasırgalarında olduğu gibi görünüşte birbirlerinin zıddı akımların karşılaşmasıyla oluşan, ama birbirlerini tamamlamaları sonucu kendi kendini örgütleyen bir biçim ve etkin bir birlik kazanan bir 'sarmal' halini alır."

Diyalojiğin Avrupa'ya özgü yanına gelince: "Avrupa kültürünün özgüllüğü, her şeyden önce diyalojiklerinin sürekliliğinde ve yoğunluğunda yatar; çünkü onu oluşturan kertelerden hiçbirisi diğerlerini ezmeyi ya da yok etmeyi başaramadığı gibi, kültürün üzerinde uzun süre ağırlığını duyuran bir hegemonya bile kuramamıştır. XV.yüzyıldan XX.yüzyıla kadar Avrupa'da kültür kaynamasının kesintisiz şekilde yaşanmasını ve Avrupa kültürünün bir kaynama hali olmasını açıklayan şey budur."

Bu kaynamanın yatışma olasılığı var mı? Artık bunun yanıtını arayacağız.