Osmanlı Devleti'nde Cülûs ve Cenaze Törenleri

Kültür Bakanlığı Osmanlı Devleti'nin 700. kuruluş yıldönümü dolayısıyla önemli eserler yayınladı. Bugün sizlerle bu çerçevede yayınlanmış olan Zeynep Tarım Ertuğu'un "Osmanlı Devleti'nde Cülûs ve Cenaze Törenleri" adlı çalışmasını paylaşmak istiyorum.

Eser pekçok bakımdan ilkleri bünyesinde barındıran bir özellik taşıyor. Doğrudan cülûs törenlerini konu edinmesi son derece önemli. Batı'da kralların taç giyme törenlerini başlı başına konu edinen çalışmalar olduğu halde; bizde şimdiye kadar bilebildiğim kadarıyla doğrudan -bir nevi taç giyme töreni sayılabilecek olan- cülûs törenlerini konu edinen çalışmalar yoktu. Ertuğ'un çalışması bu bakımdan önemli. Çalışmayı önemli ve orijinal kılan diğer özellik ise gerek cülûs törenleri, gerekse cenaze törenleri için minyatürlerin belge mahiyetinde kullanılmış olması. Ayrıca bu çalışmada bizdeki tarih anlayışının umumiyetle görmezden geldiği, olayın teferruatlarının okuyucuya sunulmasına tanık oluyoruz.

Cülûs törenleri, padişahların tahta çıkma, yani hükmetme yetkisini kuşandıkları tören anlamına gelmekte olup; cülûs töreninde hazır bulunan devlet adamları, askeriye ve ulemanın, başa geçecek padişahı onaylamalarının önemi üzerinde düşünülmesini gerektirmektedir. Veliahtın kim olacağını belirleyen padişah ve ailesi dışında çok çeşitli unsurlar olduğuna I. Selim'in tahta çıkması yani cülûsu tipik bir örnek teşkil etmekte. Kendisi kardeşi Cem Sultan ile taht mücadelesi vermiş olan II. Bayezid'in, yerine oğlu şehzade Ahmet'i geçirmek istemesi, diğer oğlu Şehzade Selim ile karşı karşıya gelmesine sebep olmuştur. Babasına rağmen tahta oturan I. Selim'in tahta oturmasındaki temel amil yeniçeriler ve ulemanın kendisine vermiş olduğu destektir. Sultanların sultanlığının, arkalarında devlet adamları, ulema ve asker desteği olmadığı zaman bitişine en acıklı örneklerden birisi bu bakımdan şüphesiz Sultan Bayezid'in hikayesidir: "Sultan Bayezid durumun ciddiyetini anlamıştı. 'Şimdi ben padişahlığımı vermezsem beni de mi katl ederler?' diye sorunca vezirler 'Yok katletmezler ama harbe ucuyla kaftanınızdan çekip tahtan indirirler' diye cevap verdiler. Başından beri nedense Şehzade Selim'i istemediği her fırsatta belli olan Sultan Bayezid'in artık söyleyeceği bir şey kalmamıştı."

Sultanların tahta çıkış hikayelerinin yanı- sıra ölüm hikayelerinin de anlatıldığı kitapta özellikle Çelebi Mehmed'in Edirne'de öldüğü zaman oğlu II. Murad tahta çıkıncaya kadar kırk iki gün geçtiği için durumdan şüphelenen askerleri yatıştırmak için uygulanan plan bir hayli enteresandır: "Ölü padişah giydirilmiş, az ışık alan bir köşeye oturtularak arkasına kollarını hareket ettirecek birisi yerleştirilerek askerin ileri gelenleri içeriye davet edilmiş tam o sırada hekimbaşı içeriye girerek 'Ne yapıyorsunuz padişah tam iyi olacağı zaman onu yormayın' diyerek sahte bir telaş göstermiştir." (s. 151)

Yükselme Dönemi'nde padişahların genellikle seferde öldükleri malum. Fatih Sultan Mehmet, sefere giderken Gebze civarında, II. Bayezid Dimetoka'ya giderken Edirne civarında, Yavuz Sultan Selim Edirne'ye giderken Çorlu civarında, Kanuni Sultan Süleyman, Zigetvar Kalesi'nde otağ-ı hümâyûn içinde ölmüşlerdir. Padişah öldüğü zaman yerine şehzadelerden biri geçinceye kadar ölümün halk ve askerlerden saklanması kargaşa çıkmaması için uygulanan tedbirlerdendir. Ne var ki, seferde ölen padişahın ölümünün saklanması oldukça zor. Kanuni Sultan Süleyman Zigetvar'ın fethedilmesine az bir zaman kala vefat etmiş, Sadrazam Sokollu Mehmet Paşa, padişah'ın ölümünün askerlerden saklanması için her türlü tedbiri almıştır. Bu bakımdan iç organları çıkarılarak kefenlenen padişah misk ve amberlerle otağda yattığın yerin altına defnedilmiştir.

Kanuni Sultan Süleyman'ın iki defa yıkama ve kefenlenmesinde çok enteresan anekdotlar olmakla birlikte sütunumuzun hacmini tükettiğimiz için burada noktalamak zorunda kalıyorum. Siz en iyisi tükenmek üzere olan eserden en kısa zamanda edininiz.