Batı'daki siyasi partilerin benzeri örgütlenmeler Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarında ülkemizde de görülmeye başlandı. Osmanlı döneminde kurulan partilerin genel olarak "Cemiyet", "Fırka" ve "Kulüp" şeklinde örgütlendikleri görülüyor. Osmanlı döneminde kurulan önemli siyasi teşekküler arasında İttihat ve Terakki Cemiyeti başta yer alıyor. 1889 yılında İstanbul'da kurulan İttihat ve Terakki 1918 yılında kendini feshetti. Genel Başkanlığı'nı Ali Rüştü'nün yaptığı İttihat ve Terakki Paris, Cenevre, Kahire ve Selanik'te de şube açarak çalışmalar yürüttü.

1865 yılında İstanbul'da kurulan Yeni Osmanlılar Cemiyeti'nin başkanlığını Mustafa Fazıl Paşa yaparken kurucuları arasında Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi gibi önemli isimler yer aldı.

Osmanlılar döneminde Ahrar Fırkası ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası gibi önemli örgütlenmelerde ortaya çıktı. İttihat-ı Muhammedi Fırkası isimli örgütlenmenin mimarları arasında Bediüzzaman ile Derviş Vahdeti gibi isimler de yer aldı.

46 ve 83 bereketli yıl

Partilerin kurulduğu yıllara bakıldığı zaman ise çok partili yaşama geçilmesine izin verilen 1946 yılı ile 12 Eylül askeri darbesinin ardından siyasi partilerin kurulmasına izin verildiği 1983 yılının oldukça bereketli yıllar olduğu görülüyor. 1946 yılında 14 parti kurulurken, 1983 yılında ise 12 parti kuruldu. 46 yılında kurulan partiler arasında 50 seçimlerinde CHP'nin tek parti dönemine son veren Demokrat Parti de yer alıyor. 1983 yılında kurulan partiler arasında ANAP, DYP gibi bugünde varlığını sürdüren partiler yanında kapatılan Refah Partisi ile varlığını sürdüremeyen Milliyetçi Demokrasi Partisi de yer alıyor

CHP ile 23 yıl

Türk siyasi hayatında 23 yıl boyunca tek partiye hayat hakkı tanındı. Cumhuriyetin 29 Ekim 1923'te ilanının ardından çok partili hayata geçilen 1946'da sadece CHP'nin faaliyetlerine izin verildi. 23 yıl içinde kurulan CHP dışındaki 6 parti ise ya kısa sürede kapatıldı veya etkinlik gösteremedi. Kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın başkanlığını Kazım Karabekir yaparken, parti Şeyh Sait isyanın çıkmasının ardından kapatıldı. 1930'da kurulan ikinci parti Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın Genel Başkanlığı'nı ise Ali Fethi Okyar yaptı. Serbest Cumhuriyet Fırka da laikliğe aykırı kişilerin odağı haline geldiği için kısa sürede kapatıldı.

12 Eylül partileri biçti

12 Eylül askeri darbesinin ardından 16 Ekim 1981 tarihinde çıkartılan 2533 sayılı kanun ile yürürlükte bulunan bütün partilerin kapatıldığı hükme bağlandı. Bu kanuna göre CHP, AP ve MSP başta olmak üzere bütün partiler kapatılırken, bu partilerin yöneticileri de askeri mahkemelerde siyasi suçlu olarak yıllarca yargılandı.

Yargı da partilere acımadı

Anayasa Mahkemesi kararıyla kapatılan ilk parti 1968'da kapatılan Türkiye İşçi Çiftçi Partisi oldu. 12 Eylül öncesinde Anayasa Mahkemesi kararı ile kapatılan partiler arasında Erbakan'ın Milli Nizam Partisi, Mihri Belli'nin Türkiye Emekçi Partisi başta olmak üzere Türkiye İleri Ülkü Partisi ve Büyük Anadolu Partisi, bulunuyor.

Anayasa Mahkemesi kararı ile RP'nin dışında Demokrasi Partisi (DEP), Halkın Emek Partisi (HEP), Sosyalist Parti, Sosyalist Birlik Partisi ve Diriliş Partisi başta olmak üzere 18 parti Anayasa Mahkemesi kararı ile kapatıldı.

CHP bile kapatıldı

Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana kesintilerle de olsa varlığını en uzun sürdüren parti CHP. Ancak Anayasa Mahkemesi'nin 1992'da CHP'nin kapatılması ile ilgili verdiği bir karar bulunuyor. 20 Aralık 1989 yılında kurulan 'Cumhuriyet Halk Partisi' Anayasa Mahkemesi tarafından 24 Nisan 1992'da kapatıldı. CHP'nin kapatılmasının nedeni ise 12 Eylül darbesi ile kapatılan bir partinin ismiyle parti kurulmasına dayanıyor.

Kapatılan son parti RP oldu

Türkiye, 76 yıllık cumhuriyet tarihinde kurulan partiler kadar kapatılan partilerle de tarihe geçti. Cumhuriyet tarihimizde ilk kapatılan parti Serbest Cumhuriyet Fırkası olurken son kapatılan parti ise Türkiye'nin en büyük partisi olan Refah Partisi oldu. Partilerin kapatılmasında iki yöntem kullanıldı. 12 Eylül askeri darbesinin ardından partiler yasal olmayan yöntemlerle , yargı kararı olmaksızın kapatıldı. 12 Eylül öncesinde ve özellikle 12 Eylül sonrasında ise Anayasa Mahkemesi kararlarıyla çok sayıda parti kapatıldı. Halen anamuhalefet partisi konumundaki Fazilet Partisi'nin kapatılması ile ilgili dava Anayasa Mahkemesi'nde devam ediyor.

İSİMLERDEN İSİM BEĞEN

Türkiye'de kurulan siyasi partilerin isimlerine bakıldığı zaman ise bazen insanı güldüren, bazen insanın hiç aklına gelmeyen, bazen de insanın 'Bu isimle de mi parti kurulmuş?" diye sorduğu çok değişik isimlerde partilerin kurulduğu görülüyor. Cumhuriyet ilan edilmeden önce Meclis'in açıldığı yıllarda Ankara'da "Gizli Komünist Fırkası" ile "Türkiye Komünist Fırkası" isimli iki partinin kurulduğu görülüyor. Türkiye Komünist Fırkası'nın kurucuları arasında Tevfik Rüştü Aras, Mahmut Esat Bozkurt, Kılıç Ali, Refik Koraltan gibi isimler de bulunuyor. Cumhuriyet tarihi boyunca siyasi arenada yer alan ve isimleri ilginç olan partilerden bazıları ise şunlar:

Medeniyet ve Hayvansever Ekonomi ve Tarım Partisi, Laik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Partisi, Yalnız Vatan İçin Partisi, Ergenekon Köylü ve İşçi Partisi, Arıtma ve Koruma Partisi, İdealist Parti, Türk Muhafazakar Parti, Türkiye Yükselme Partisi, Ufak Parti, Mutedil Liberal Parti, Düstur Partisi, Türkiye Emlak ve Toprak ve Teşebbüs Partisi.

"İslam" ismi bile kullanıldı

Cumhuriyet tarihi boyunca kurulan partiler arasında "İslam" ismini kullanan partilere bile rastlandı. "İslam" isminde kurulan partilerin ise tek parti döneminden çok parti dönemine geçiş yılları olan 1946 yılında kurulması da dikkat çekiyor. 1946 yılında İstanbul'da İslam Koruma Partisi kurulurken kurucular arasında Necmi Güneş ve Mustafa Özbek yer aldı. İslam adını kullanan ikinci parti ise 1951 yılında yine İstanbul'da kuruldu. İslam Demokrat Partisi adıyla kurulan partinin kurucuları arasında Cevat Rıfat Atilhan, Nuri Çallı, Naci Yeter, Şevket Üzümcü ve Mahmut Düşünür gibi isimlerin olduğu görülüyor.

Kadın partimiz bile oldu

Ülkemizde sadece kadınlara hitap eden bir parti bile kuruldu. 1972 yılında İstanbul'da kurulan Türkiye Ulusal Kadın Partisi'nin Genel Başkanlığı'nı Mübeccel Göktuna yaptı. Türkiye Ulusal Kadın Partisi 1981 yılında kapandı.

FP iki kere kuruldu

Fazilet Partisi isminde cumhuriyet tarihimizde iki parti kuruldu. 4 Temmuz 1983'te kurulan Fazilet Partisi 12 Eylül'den sonra kurulan 9. parti oldu. FP Kurucular Kurulu 23 Ocak 1984'te kendi kendini feshetti. FP ikinci defa ise 27 Aralık 1997'de kuruldu. İsmail Alptekin'in kurucusu olduğu partinin Genel Başkanlığı'nı halen Recai Kutan yürütüyor.

"Hülle"lerimiz bile oldu

Partilerini değiştirmek isteyen milletvekilleri bunun çözümünü 'Hülle' partilerinde buldu. Siyasi tarihimizde 12 hülle partisi kurulurken, kurulan partiler ile katıldıkları partilerin isimler şunlar: Anavatan İçin Bütünleşme Partisi-ANAP, Birliğe Çağrı Partisi-MHP, Bütünleşme Partisi-CHP, Demokratik Hareket Partisi-MÇP, Demokratik Hedef Partisi-MHP, Demokratik Katılım Partisi -SHP, Demokratik Mücadele Partisi-DYP, Genç Demokrat Parti-MHP, Halk Partisi-DSP, İkinci Değişim Partisi-YP, Milli İrade Partisi -DYP, Öz Adalet Partisi-DYP, Özgürlük ve Eşitlik Partisi-HEP, Solda Birlik ve Bütünleşme Partisi-DSP, Sosyal Demokrat Parti-SHP, Solda Katılım Partisi-DSP, Söz Milletindir Partisi-DYP, Türkiye İçin Birlik Partisi-ANAP, Yeni Ufuk Partisi-DYP, Yükselen Ülkü Partisi-MHP.

Veto yiyenler de var

Darbe ve Anayasa Mahkemesi kararı ile kapatılma dışında istisnai olan bir parti kapatma yöntemini daha yaşadı Türkiye. Ali Fethi Esener'in başkanı olduğu ve kurucuları arasında Hüsamettin Cindoruk ile Orhan Keçeli'nin de bulunduğu BTP MGK kararıyla kapatıldı. Başkanlığını B. Vefa Kartay'ın yaptığı Yüce Görev Partisi kurucularının 62'sinin M.G.Konseyi'nin vetosu üzerine parti kendiliğinden dağıldı.