ÖMER ÇAKKAL
Adnan Menderes hükümetinin 1950-1960 yılları arasında Ulaştırma, Bayındırlık ve Milli Eğitim Bakanlıklarında bulunan; Başbakan Yardımcılığı ve Meclis Başkanlığı yapan; 27 Mayıs darbesi sonrasındaki mahkumiyet hayatına bir buçuk yıl dayanabilen Tevfik İleri'nin Yassıada ve Kayseri Cezaevi'nde tuttuğu günlükler Ötüken Yayınları'nca kitaplaştırıldı. İleri'nin kızı Cahide Aksoy'un danışmanlığında hazırlanan "Tevfik İleri'nin Yassıada ve Kayseri Günlükleri" adlı kitap, kara günlere içeriden güçlü bir ışık tutuyor.

Sisli bir gecenin sabahında..

Tevfik İleri, 27 Mayıs 1960 sabahı iki kızını ve küçük oğlunu sessizce uyandırır. Onlardan sakin olmalarını ister, biraz sonra da eve gelen subaylarca tutuklanır. Ankara Sıhhıye'deki evine bir daha adım atamaz. Yassıada'da, arkadaşlarının bile imrendiği bir iyimserliği sürdürür ancak, yapılanlara iki yıl dayanabilir. Yassıada'dan sonra Kayseri Cezaevi'ne gönderilir, burada rahatsızlanıp hastaneye kaldırılır. Takvimler 1962 yılının son gününü gösterdiğinde Tevfik İleri gerçek aleme göç eder.

Kara günlere içeriden bir ışık

1987 yılında Tercüman Gazetesi'nin genel yayın yönetmenliğini yaptığı sırada İleri'nin günlüklerinin bir kısmını yayınlayan Taha Akyol'un bir giriş yazdığı kitap, eserin yayın danışmanlığını da yapan İleri'nin kızı Cahide Aksoy'un anlatımı ile başlıyor. Babasının sorgu ve mahkumiyeti sırasında ailenin yükünü omuzlarına alan Aksoy, babasının yürüttüğü görevlerden mahkumiyet yıllarına ve ölümüne kadar tanıklıklarını anlatıyor.

İleri'nin sabırlı ve güçlü bir insan olduğunu, ailesini sürekli teskin etmeye çalıştığını ve hepsinden öte her şeye rağmen bolca şükreden biri olduğunu ortaya koyan kitap, İleri'nin ailesine yazdığı on satırla sınırlı mektupları ve tanıklıkları da kapsıyor. Celal Yardımcı'nın Yeni İstanbul gazetesindeki yazısında anlattığı bir olay, 'seçilmiş'lere reva görülenleri gözler önüne seriyor:

'Ben insanoğlu insanım, ya sen?'

Ankara'dan uçakla getirilen Tevfik İleri ve arkadaşları sıkı bir emniyet kordonu altında Yeşilköy İskelesi'nden adaya aktarılıyorlardı. Tevfik İleri düşünceli bir halde küçük tesbihini çekiyordu. Hareketten kısa bir süre sonra tesbihi gören bir vazifeli, "Eşşek oğlu eşşek çek bakalım, ne kadar çekebileceksin?" diye bağırmış; ancak İleri'den ummadığı bir cevap almış:

"Ben insanoğlu insanım, ya sen?"

GÜNLÜKTEN

08.07.1960
'Saat:15.30'da Cahit'imin ilk aylığından bana gönderdiği 50 lirayı getirip bana verdiler. Öpüp başıma koydum. Bu mühim bir hadise. Oğlumdan ilk defa para aldım. Alnının teri olan parayı. Arkadaşlar elimi sıkarak tebrik ettiler beni.'

26.05.1961
'Bugün hava çok güzel. İyi bir uykudan sonra 3.45'de kalktım. Ve namazdan sonra tekrar yattım. Öğleden sonra çocuklarımdan ve Vasfiyem'den (eşi) mektup aldım. Bir de telgraf. Diyorlar ki, 'Beraber olacağımız bayramlara erişmek için dua ediyoruz.''

ARDINDAN

Celal Yardımcı anlatıyor:

Rahatsızlanarak kaldırıldığı Kayseri Hastanesi'nde yapılan tedavi yeterli olmadığı için Ankara Hastanesi'ne sevk edilen İleri'nin artık son yolculuğuna çıktığını anlayan yakınları ve biz göz yaşlarımızı tutamamıştık. İleri'nin de ilk kez ağladığını gören bir hemşire onun arkasından ağladığı için daha sonra sorgulanmış.