Yapı Kredi Kültür Merkezi / Sermet Çifter Salonu, Portekizli şair Fernando Pessoa üzerine hazırlanan "Fernando Pessoa ve Şürekâsı" adlı sergiye ev sahipliği yapıyor. 8 Ocak 2005'e kadar açık kalacak olan sergi, Portekiz Başbakanı Pedro Santana Lopes'in himayesinde, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş., Casa Fernando Pessoa ve Portekiz Büyükelçiliği'nin işbirliğiyle düzenleniyor."Fernando Pessoa ve Şürekâsı" sergisinde, bu tür çalışmalarda alışık olunduğu gibi, Pessoa'nın kimlik belgesi, gözlük ve gözlük kabı gibi kişisel eşyaları, kütüphanesinden seçilmiş, ilgi alanlarını gösteren kitaplar, Pessoa'nın en önemli üç dış kimliği olan de Campos, Caeiro ve Reis'e ilişkin kimi görsel malzemeler yer alıyor. Ama serginin asıl özelliği, küratörünün deyişiyle "beş duyuya birden hitap eden", bu yüzden de seyircinin beklenmedik sürprizlerle karşılaşacağı bir sergi olması.

İnsanlara bölünmüş bir oyun

Portekiz'in "ulusal hazine"si, ülke edebiyatındaki modernleşmenin kurucularından ve dünya şiirindeki en ilginç kişiliklerden biri olan Fernando Antonio Nogueira Pessoa, 47 yıllık ömründe (1888-1935) kendi deyişiyle "perdeler yerine insanlara bölünmüş bir oyun" sahneledi: Yetmişten fazla dış kimlikle Portekizce, İngilizce ve Fransızca şiirler, denemeler, öyküler yazdı. Edindiği kimliklerinde değişik üsluplar kullanan ve kendi kendini yaratan dünyasında kendisinin en az gerçek kişi olduğunu öne süren yazar, kullandığı dış kimliklerin, özellikle de üçünün (dandy gemi mühendisi Alvaro de Campos; onun "Üstad"ı neo-pagan Alberto Caeiro; hekim ve klasikçi, Pessoa'nın sözleriyle "Portekizce yazan Yunanlı Horatius" Ricardo Reis) ve yarı-dış kimliği, alter ego'su Bernardo Soares'in, aracılığıyla, soyadının işaret ettiği gibi, hem "birisi" hem de "hiç kimse" oldu. Portekizli fotoğraf sanatçısı, küratör ve Portekiz'in başkenti Lizbon'daki Casa Fernando Pessoa'nın (Fernando Pessoa Evi), adını Alvaro de Campos'un bir şiirinden alan edebiyat dergisi Tabacaria'nın sanat yönetmeni Joao Francisco Vilhena'nın küratörlüğünü üstlendiği bu serginin amacı, Pessoa'nın "hayatlar"ının, çevirmeni Richard Zenith'in bir seçme şiirler kitabına verdiği adla "Fernando Pessoa ve Şürekâsı"nın, ördüğü labirentin yollarını aydınlatmak - ya da belki, "Pessoa" söz konusu olduğuna göre, karartmak...

Sergi dolayısıyla hazırlanan kitapta ise Casa Fernando Pessoa'nın yöneticisi ve Tabacari a'nın yayın yönetmeni Clara Ferreira Alves'in "İstanbul'da Bir Yabancı", Güven Turan'ın "Pessoa'nın Okuru Olmak", Richard Zenith'in "Fernando Pessoa: Bir Ulusun Doğuşu" ve Joao Francisco Vilhena'nın "Labirent" başlıklı yazıları yanında, Pessoa'nın ve üç dış kimliğinden seçilmiş İngilizce-Türkçe şiirler yer alıyor. Güven Turan Fernando Pessoa'yı bu kitapta bakın nasıl anlatıyor:

"Başlangıçta onun şiirlerini, kitaplardaki sıralara göre okuyordum. Bu kitaplarda, ad sırası çoğunlukla değişmekle birlikte, Pessoa'nın kendi adını şiirlerle Alberto Caeiro'nun Ricardo Reis'in ve Alvaro de Campos'un şiirlerinden yapılma seçmeler arka arkaya sıralanıyordu. Kötü bir alışkanlıkla, üzerine yazılmış yazılardaki bütün uyarılara karşın, aynı şairin takma adla yazdığı diğer şiirlerini okuma yöntemini kullanıyordum bunları okurken. Bir türlü kavrayamıyordum hiçbir adın şiirini bütün olarak. Hiçbir adın/şairin okuru olamıyordum... Pessoa'nın ve kimliklerinin okuru olmanın zorluğu şiirlerini yorumlama, çözümleme, kavrama düzeyine gelmeden başlıyordu. Bunun üzerine, şairleri teker teker okumaya başladım. Her şairin okuma süreçlerinin arasını da açarak üstelik. Ancak o zaman kafamda şekillenmeye başladı her bir isim ve şiirleriyle bütünleşti. Gene de ağır ağır Pessoa'yı, Caerio'yu, Reis'i, Campos'u farklı kılarken, psikolojik olarak Pessoa'nın şiirlerini seçmeye zorluyordum kendimi. Nesnel kimliğin, şair kimliği altında ezilmesini engellemeye mi çalışıyordum? Çözemiyorum bu korumacı yaklaşımımı bugün bile."

'Tütüncü'den

Yaşadım. okudum, sevdim, hatta inandım,/ Ve bugün bir dilenci yoktur ki sırf benim yerimde olmadığı için kıskanmayayım./ Her birinde paçavralara, yaralara, yanlışlıklara bakıyorum,/ Ve düşünüyorum, belki de sen hiç yaşamadın, hiç okumadın, hiç sevmedin, hiç inanmadın (Çünkü hiçbirini yapmadan bir gerçeklik yaratmak mümkün bunlardan);/ Belki güçbela var oldun, kuyruğu kopmuş bir kertenkele gibi,/ Kertenkeleden ayrı bir kuyruk olarak titreyip duran. Bilmediğim bir şeye çevirdim kendimi,/ Ya ne yapabilirdim ki bilmediğim benden?/ Giydiğim karnaval giysisi yanlıştı./ Olmadığım şey olarak tanıdılar beni ve düzeltmedim hatalarını ve kendimi kaybettim./ Maskeyi çıkarmak istediğimde/ yüzüme yapıştı./ Tam çıkarıp aynada gördüğümde kendimi,/ Yaşlanmıştım bile./ Sanhoştum, çıkarmadığım giysiyi nasıl giyeceğimi bilmiyordum artık./ Maskeyi fırlatıp attım ve soyunma odasında uyudum