Küresel pazarın nabzı

Size iki haftadır The Economist'in "2000'de Dünya" kitapçığının önemli bölümlerini sunuyorum. Bunu yapmam sebepsiz değil. Dünya gemisinin tasvir edildiği üzere seyredeceğine inandığım için değil, geminin rotasını belirleme ve sistemin nabzını tutma hususunda en güçlü konumda oturanların görüşlerini bilmemiz ve elden geldiğince satır aralarını okumaya çalışmamız için yapıyorum bunu. Bugün sırada Japonya ve diğer Batı-dışı bölgelerin bir kısmı var.

İktisatçılarımıza göre 2000 yılında hiçbir yer Japonya kadar değişmeyecek. Modern evrede, Japonya'nın farklı bir yarardaş kapitalizm sistemi oldu. Bu sistemde kâr, şirketlerin karar verme mekanizmalarında satışlardan veya aktif büyüklüğü ve istihdam gibi unsurlardan sonra dikkate alındı. Sonuç şu: Öz varlıklar üzerinden getiri oranı ABD'de %20, Batı Avrupa'da %15 iken, Japonya'da sadece %2 olarak gerçekleşti. Fakat kârlılıktaki çöküş, yöneticilerle hissedarlar arasındaki ilişlerde bir devrime yol açacak olan bir borsa çöküşüyle sonuçlandı. Hissedarlar şirketleri artık daha fazla kâr-odaklı olmaya zorlayacaklar.

2000 yılı dünyada yeni bir bankacılık sistemine tanıklık edecek. Latin Amerika banka sistemini dış yatırıma öylesine açtı ki, banka aktiflerinin şimdi yarıdan fazlası yabancıların denetimindeki kurumlara ait. Arjantin, merkez bankasını neredeyse ilga edip yerine bir para kurulu koydu. Türkçesi, Arjantin bankaları şimdi artık nihaî kredi mercii olarak Buenos Aires'e değil, Londra, Madrit, Hong Kong ve Washington'a bağlılar. Son finans krizi yüzünden, Asya da finans sistemini yabancı yatırımlara açıyor. Önümüzdeki 12 ayda, yabancı kurumlar Tayland, Güney Kore ve Endonezya banka sistemlerinin muhtemelen %40'ını kontrol ediyor olacaklar. Doğu Avrupa'da da aynı hikâye. Alman, Felemenk, İrlanda ve Avusturya bankaları şimdi Polonya'daki banka aktiflerinin yarısını, Macar banka aktiflerinin ise %90'ını ellerinde bulunduruyorlar. Estonya, banka sisteminin %80'ini İsveçlilere sattı. Netice itibariyle, müstakbel bankacılık krizleri daha az ve daha kontrol edilebilir olacak!

Yeni pazar ekonomileri ("emerging markets") acaba bir çuval inciri berbat mı edecekler? Bu pazarların borsa kapitalizasyonu, 1988 ile 1996 arasında 488 milyar dolardan 2.2 trilyon dolara yükseldikten sonra, 1998'den itibaren birkaç yüz milyar dolar birden inişe geçti. Gelişmekte olan ekonomilerin küresel borsa kapitalizasyonundaki payları 1996'daki %14'ten bugün %8'e gerilemiş bulunuyor. Fakat bu daralma aynı zamanda muazzam bir yakalama potansiyeli doğuruyor. Ne de olsa bu ülkeler 21. yüzyılın ilk onyıllarında küresel hasılanın %45'ini, dünya toprak alanının %70'ini, dünya nüfusunun %85'ini ve küresel emek gücündeki tahminî büyümenin %99'unu temsil ediyor olacaklardır.

Halkın borsalara hücumu kurumsal yatırımcıların rolünü azaltmış değil. ABD bahsinde, karşılıklı fonların 6 trilyon dolara ulaşması büyük kurumların gücünü arttırdı. 100 milyon dolardan fazla bir fonu yöneten firmalar şimdi Amerikan borsa kapitalizasyonunun %51'ini kontrol ediyorlar (1980'de %28). Pazar payındaki bu temerküz büyük şirketler lehine bir tarafgirlik doğurdu ve böylelikle küçük şirketleri köşeye kıstırdılar. Bu sağlıksız gelişmenin düzeltilmeye başlaması yolunda 2000'de ilk adımlar atılabilir. Fakat "düzeltme" keskin olursa, ucu sadece Amerikalılar değil, bütün dünyaya dokunacak!