Para vakıfları

 
Para vakıfları, Osmanlı toplumunun ürün ve hizmet üretme gücünü büyütme yanında, faizsiz finansman sisteminin de öncü kuruluşları olmuşlardır.

Bizim kültür ve ekonomi tarihimizde vakıf vazgeçilmez bir yer tutar. İslam dünyasında ilk vakıf Hz. Peygamber tarafından Medine'de kurulmuştur.

Bu bağlamda Osmanlı gerçek bir vakıf medeniyetidir. Eğitimden ticari hizmetlere kadar değişik olanlarda kurulan vakıflarla, toplumun üretim gücü sürekli canlı tutulmaya çalışılmıştır.

Tahsin Özcan doktora çalışmasında, "Kanuni Dönemi (1520-1566) Üsküdar Para Vakıfları"nı araştırmış. Özcan arşiv kaynaklarına dayanarak, para vakıflarının işleyiş biçimiyle birlikte ekonomideki fonksiyonlarını ayrıntılı olarak ele almış.

Osmanlılar'da para vakıflarının sayısı, yükselme döneminde doruk noktasına ulaşmış. Toplumun üretici gününün harekete geçirilmesinde, para vakıfları bugünkü yatırım fonları gibi bir fonksiyon yüklenmiş.

Para vakıfları ellerindeki kayları "mudaraba" ya da "murabaha" yoluyla değerlendirerek getiri sağlıyorlardı. Elde edilen gelirler de vakfın amaçları doğrultusunda kullanılıyordu.

Fatih döneminde kurulan vakıfların dörtte birine yakınını para vakıfları oluşturuyordu. Beyazıt döneminde para vakıflarının sayısı hızla artmaya başlamış. Kanuni döneminde para vakfı kurma teşvik edilmiştir.

Sofyalı mutasavvıf Bali Efendi, Balkanlar'daki İslam'ın yayılmasında para vakıflarının önemine işaret ederek, yolu açan Şeyhülislam Ebu Suud Efendi'yi desteklemiş. Bunun sonucu para vakıfları Anadolu ve Rumeli'de geniş bir uygulama alanı bulmuştur.

Para vakıfları, Osmanlı toplumunun ürün ve hizmet üretme gücünü büyütme yanında, faizsiz finansman sisteminin de öncü kuruluşları olmuşlardır. Ömer Lütfi Barkan'ın çalışmalarında işaret edildiği gibi, bu kurumların kaynak değerlendirme yöntemlerinde bazı sapmalar olmuştur.

Her dönemde bazı kurum ve dayandıkları yöntemler amacından saptırılabilir. Kusurlu bir uygulama para vakıflarının toptan reddedilmesini gerektirmez. Kasıtlı ellerde her kurum amacından saptırılabilir.

Para vakıfları, günümüzde özellikle Amerika'da geniş uygulama alanı bulan "Venture Capital" şirketlerine benzetilebilir. Türkçe'ye "Girişim Sermayesi" şirketi diye çevirebileceğimiz bu kurumlarda, para vakıflarının dayandığı "mudaraba" ortaklığında olduğu gibi faizli işlemlere yer yoktur. Her ikisi de faize dayanmayan bilgi ve sermaye ortaklığını geliştirmeyi hedefler.

Hicret'ten sonra Medine'de Hz. Peygamber'in öncülük yaptığı "Kardeşlik Ortaklığı"nı geliştiren bir kültürün, üretim gücünü büyütmede kaynak bulma sorunlarına ilgisiz kalması düşünülemez.