Bir portre, iki kitap

Önümüzdeki yıl doğumunun yüzüncü, bir sonraki yıl da ölümünün kırkıncı yılında anacağımız Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Dergâh Yayınları'nca yıllardır basılan kitapları, ayrıca Yapı Kredi Yayınları arasından da peyderpey yayımlanarak yeni yeni okuyucularla buluşmaya başladı. Bu tatlı rekabet, koltuğuna birçok karpuzu birden sıkıştıran ünlü şair ve yazarımızın yeniden doğumu anlamına gelmektedir. Ve bu vesileyle yeniden gündeme gelmektedir.

Sözkonusu rekabetin sonucunda çıkması muhtemel faydaları başka bir yazının konusuna bırakarak, ben burada Tanpınar hakkında bu yıl yayımlanmış iki kitabı gündeme getirmek istiyorum. Zira bu sayı önümüzdeki yıllarda da artarak sürecektir.

Bunlardan biri M. Orhan Okay'ın hazırladığı Ahmet Hamdi Tanpınar (Şule Yayınları, 2000) biyografisidir. Kitabın giriş kasmında Okay Hoca, Tanpınar'ın hayat hikâyesi, yetişmesi, siyasete girişi, şairliği, hikâye ve romancılığı üzerinde durmaktadır. Ayrıca eserlerinden önemli seçmeler yer almaktadır. Seçilen bu metinler Tanpınar'ın özelliğini yansıtan metinlerdir. Hocaya göre, daha çok şair yönüyle ve romancılığı ile temayüz etmiş olan Tanpınar'ın şiirde çok sevdiği ve tekdir ettiği Yahya Kemal'i değil, edebiyat meclislerinde onunla hep rakip görünmüş olan Ahmet Haşim'in izini takib etmesi enteresandır. Zira geçmiş şiire bakışı, tarihi ele alışı adeta Yahya Kemalcedir. Yine Hocaya göre, romanları için ise birer kültür romanı demek daha doğru olur. Hemen her eserinde, çok defa entelektüel, yazar veya sanatkâr olan kahramanlarının, bazan da diğer figüratif şahsiyetlerinin diyaloglarında, iç konuşmalarında yakın devir tarihinden mimarî, resim, hat musiki ve felsefi tasavvufî meselelere kadar zengin bir kültür birikimi sergilenir.

20. yüzyılın bu en özgün portresi hakkında yapılmış bir başka yayın ise Ümit Meriç Yazan ve Selma Ümit Karışman'ın birlikte hazırladıkları Ebediyetin Huzurunda Ahmet Hamdi Tanpınar (Ufuk Kitapları, 2000) ismini taşıyan bir çalışmadır. "20. Yüzyılda Türk Kültürüne Yön Verenler Dizisi" arasından çıkan kitabın, diğer benzerleri gibi amacı "kültürümüzün temel eserlerinin amacı daha geniş bir kitleye ulaştırılmasını sağlamak, kopmuş veya zayıflamış olan kültür bağlarımızı yeniden kuvvetlendirmek ve gençliğin hafızasını bu zengin kaynaklardan süzülen anahtar metinlerle beslemek" olduğu için kitap, genellikle Tanpınar'ın karakteristiğini yansıtan tarih, kültür, edebiyat ağırlıklı "anahtar metinler"den meydana gelmektedir. Ümit Hanım'a göre kitap, "Yaşamak, etrafımızdaki şeylerin şuuruna erdikçe bir dua olur" diyen Beş Şehir yazarının sözüne hürmeten Tanpınar'a bir türbe inşa etmek amacı ile hazırlanmıştır. Okuyucu bu eserle Tanpınar'a bir "Fatiha" okuyacak, ama asıl bu türbeden o muhteşem külliyeyi ziyarete koşacaktır.

Tanpınar gerçekten de 20. yüzyıla yön veren ender kültür adamlarımızdan biridir. Günümüz kuşağı tarafından yeterince tanındığını ve tanıtıldığını söylemek güçtür. Taşıdığı özellikler bakımından nisyana terkedildiğini bile söyleyebiliriz. Bir dönem CHP milletvekili olarak da Meclis'te bulunan Tanpınar'ın, Şeyh Galib'in değerini anlattığı bir parti kongresinde, sırf Osmanlı'yı ve geçmiş kültürü gündeme taşıdığı için partisi tarafından dışlanması onun en bariz bir özelliğini yansıtmaktadır. O zamanlar malum parti tarafından dışlanmakla resmi ideoloji tarafından dışlanmak arasında fark yoktur. Onun için Tanpınar o zamandan beri kıyıda bırakılmıştır.

Tanpınar bizim klasiklerimizin temel taşlarından biridir. Ayrıca kendi klasiklerimizi en iyi tanıyan ve tanımlayan bir yazardır. Kökü mâzîde olan bir âtîdir. Kendi tarihimize ve kültürümüze, Tanpınar'ın gözüyle bakmak insana kuşkusuz daha bir ayrıcalık kazandırmaktadır. Onun seçilmiş yazılarını yeniden okuduğumuzda bu ayrıcalığı ister istemez duyuyoruz. O aynı zamanda yirminci yüzyılın iklimimizde yetiştirdiği en cins beyinlerden biri olduğu gibi Türkçe'nin de en büyük dil işçilerinden biridir. Sanatkâr ruhlu bir kültür adamıdır.