Bosna direnişinde üstlendiği önderlik misyonu Aliya İzzetbegoviç'i bu coğrafyada yaşanan trajedinin yerelliğine mahkûm etmedi. Her tavrıyla bütün insanlığın savunucusu olmanın bilincini yansıttı.

Eflatun, yönetimine talip olduğu Siraküza'dan canını zor kurtarmıştı. Boşnak bilge Aliya, Bosna'ya hem bağımsızlığını kazandırdı, hem onurunu. Aliya, ilahî takdir kendisi için bu şerefli misyonu hazırlayana kadar hep Bosna'nın sınırlarını çok aşan bir bilgelik cehdi içindeydi. Hayatının bütün uğraklarında fikir ile eylemi birleştiriyor, hapishanede bile gözleri boyuna ufukları tarıyordu: Tarihe onur kazandıran büyük bir medeniyetin izini sürüyor, geleceğini düşlüyordu. Bosna direnişinde üstlendiği önderlik misyonu onu bu coğrafyada yaşanan trajedinin yerelliğine mahkûm etmedi. Her tavrıyla sadece Bosna'nın değil, bütün İslam medeniyetinin, bütün insanlığın savunucusu olmanın bilincini yansıttı.

Yüzyılın savaşçısı, savaştan tiksiniyordu. İlkesi, mümkünse müzakere et, hiçbir çare yoksa savaş, idi. Rus destekli Sırp katliamı karşısında Avrupalılar'ın yardıma gelmeyeceklerini tahmin etmeyecek kadar toy değildi; gene de geleceklerini umuyordu. En dürüst bulduğu Avrupalı diplomat Lord Carrington'dı, çünkü açıksözlü İngiliz 'Avrupalılar gelmeyecek, başınızın çaresine bakın,' diyordu. Gerisini Aliya'dan dinleyelim:

Görüşme bitmeden birkaç dakika önce ikimiz de sessiz kaldık. Merdivenlerden inerken durdu ve 'Pekala, ne yapmak niyetindesiniz?' diye sordu. Savaşacağız dedim. 'Ne demek istiyorsunuz, neyle uğraştığınızı biliyor musunuz?' Biliyorum, fakat başka çaremiz var mı, dedim. Yorum yapmadı, fakat eminim ki çıldırmış olduğumu düşünüyordu.

İyi ki hepimiz o zamanlar biraz çılgındık. İnsanlarınızı tanımak zorundasınız. Güzel insanlar onlar, cesur insanlar. Bana diyorlar ki, 'Sayın Başkan, kurşunumuz yok, yiyeceğimiz yok!' Ardından şunu demelerini bekliyorum: 'Hadi çözüm bul!' Fakat şu beklenmedik sözler dökülüyor dudaklarından: 'Sakın bizi faka bastırmalarına fırsat vermeyin; kuvvetimiz var ve sonuna kadar savaşacağız.' Bazıları bunu mantıksızca bulabilir. Mantık yok! Mantığın olmaması da iyi bir şeydir! Çünkü mantıklı olsaydık, 1992 Nisan sonu veya Mayıs başında teslim olurduk. Dünyanın bütün mantığı o zaman bize karşıydı. Yiyeceğimiz yok, kurşunumuz yok, ama o mantıksız halk var elimizde. Savaşacağız ve kazanacağız. (Tarihe Tanıklığım, Klasik Yayınları, 2003.)

Aliya savaştı ve kazandı. Sadece muharebe meydanında değil. Kalplerde ve ebediyen.

KAPİTALİZM, DİN VE SAVAŞ

Savaş kapitalizmle doğmadı. Hatta "önce savaş vardı!" bile denebilir. "Savaş her şeyin babasıdır," diyordu Herodot. Bu "herşey" içinde en önemli yeri ise yüksek vergiler ve diğer gelir kaynakları tutuyordu. O kadar ki, Peloponnez savaşları sırasında, Atena'nın altın heykeli eritilip para darbedilmişti. Roma, bu vadide Yunan'ın mirasçısıydı. Cicero, "savaşın adaleleri, sınırsız miktarda paradır" diyordu. Bu sözler, asırlar sonra Cardinal Richelieu'de ifadesini şöyle buluyordu: "Devlet gücünün en temel ve gerekli kaynakları altın ile paradır. Züğürt hükümdar ihtişamlı işler yapamaz."

Kapitalizmin temelden militarist olduğunu söyleyen radikal düşünürlere karşı, Michael Mann gibi ılımlı bir sosyal bilimci şu üç önermeyi daha uygun görüyor:

1. Militarizm modern toplumun merkezî bir parçasıdır.

2. Fakat bu merkezîlik kapitalizmden veya endüstriyalizmden kaynaklanmamaktadır.

3. Militarizm, toplumsal yapımızın kapitalizmden çok daha eski olan jeopolitik veçhelerinden doğmaktadır.

İster kapitalistik (ekonomik) ister jeopolitik motifler öncelikli olsun, modern dünyada savaşların sayısı, kapsamı ve şiddeti bakımından tek sabıkalı 'medeniyet' Hrıstiyan Avrupa medeniyetidir. Özellikle Protestanlığın ortaya çıkışını takip eden yüzyıllarda, Avrupa devletlerinin savaşsız geçirdikleri yıllar savaşlı yıllardan daha azdır. İnsanlığın gündemine, savaşa katılmayanların da öldürülmesini sokan ve ilk defa olarak "dünya savaşı" kavramını geliştiren de Avrupalılar'dır.

Saraybosna'da 1914'te Avusturya arşidükü öldürüldüğü zaman, bunun bir dünya savaşına yol açacağı bilinemezdi. Çünkü henüz "dünya savaşı" kavramı yoktu. Onsekizinci yüzyıl boyunca ve ondokuzuncu yüzyıl başlarında, sistemin başlıca güçleri arasında çetin savaşlar olmuştu, ama kapitalist sistem henüz tam anlamıyla küreselleşmediği için bunlara dünya savaşı diyemiyoruz. Yirminci yüzyıl başlarında sistem yerkürenin tümünü nüfuz alanı içine almış bulunuyordu. Bundan böyle, merkezî güçler arasındaki her ciddi kapışma bütün yerküreyi etkileyecekti. Ayrıca, savaşların şiddeti giderek artacak, savaş sadece ordular arasındaki bir mücadele olmaktan çıkacaktı.

Birinci Dünya Savaşı'nda, öldürülen her yirmi askere karşı bir sivil hayatını yitirmişti. Yirmi yıl sonraki İkinci Dünya Savaşı'nda vaziyet eşitlendi: Her bir askere karşı bir sivil hayata veda etti. Bundan beş-altı yıl sonra cereyan eden Kore Savaşı'nda ise, öldürülen her bir askere karşı 5 sivilin canına kıyıldı. Bu oranın 1991 ve 2003'deki Irak savaşlarında kaça çıktığını tam bilmiyoruz. Ama bugün için bire bin, hatta bire onbin tarzındaki bir oranın bile şaşırtıcı olmayacağını düşünebiliriz.

Batılı'nın ruhundaki savaş eğilimi yirminci yüzyıla özgü değildir. Max Weber nasıl Protestan ahlakı ile kapitalizmin ruhu arasında birebir ilişki kuruyor idiyse, çağımızın büyük medeniyet tarihçilerinden biri olan Pitirim Sorokin de Protestan ahlakı ile şiddetin ruhu arasında yakın ilişki kurmaktadır. Yaptığı hesaplara göre, Avrupa-içi savaşların yoğunluğu, Protestanlığın ortaya çıkmaya başladığı onaltıncı yüzyılda 2.5 katına, onyedinci yüzyılda ise tam yedi katına çıkmıştır.

MUSTAFA ÖZEL

Künye

Temsilcilikler

Abone Formu

Mesaj Formu