"Zaman, ölümlüler üzerindeki en nihai sınırlamadır". Bu cümle, İngiliz iktisatçı Charles Goodheart'ın para üzerine 1975 yılında telif ettiği kitabının açılış cümlesi.

Bu cümlenin manasını kavramak için ana iktisat öğretilerinin temel öğretilerini gözden geçirmek gerek. Zamanın olmadığı bir düzlemde ölümsüz olduğu varsayılan oyuncular üzerine kurulmuş iktisat teorilerinin ve modellerinin geçerliliğini ciddi anlamda yaralıyor bu sınırlama.

Sözgelimi, ders kitaplarında ele alınan ve arz-talep eğrilerinin işleyişinin gösterildiği serbest piyasa modelini ele alalım. Bilindiği gibi serbest piyasa, hiçbiri piyasayı etkileyemeyecek kadar büyük olmayan, sınırsız sayıda alıcı ve satıcının bir araya geldiği ve oluşan standardı belli bir malın arz-talep dengesine göre fiyatların oluştuğu bir piyasayı resmeder. Böyle bir modelde arz ve talep miktarları, takası yapılan malların özellikleri, ticaretin tarafları, niyetleri, maliyetleri ve benzeri tüm gerekli malumatın herkes tarafından bilindiği farzedilir. Piyasaya giriş ve çıkış serbest ve maliyetsizdir. Yine bu modelde piyasanın dinamizmi, yani fiyatların hareketliliği, tamamen dış şoklarla, yani arzın veya talebin harici etkilerle bir şekilde değişmesi üzerine kuruludur ve böyle durumlarda fiyatlar da hemen yeni duruma vakit kaybetmeden uyum sağlar. Mesela ticareti yapılan malın maliyetindeki bir artış, söz konusu malın üretim tekniğindeki bir gelişme, malın alternatifi veya tamamlayıcısı olan diğer malların fiyatlarındaki değişmeler, piyasanın oyuncuları tarafından anında algılanır ve fiyatlar hemen değişir. Herkes tam malumat sahibi olduğu için kimse stok tutmaz ve fiyattaki değişimlerden tabii olarak kimse bir çıkar sağlayamaz.

Tüm bu varsayımlar, aslında zaman sınırlamasının olmadığı bir ortamda söz konusu olabilir. Mesela tüm oyuncuların piyasa ile ilgili tüm malumatlara anında ulaşılabilmesi imkânı, insan kapasitesi bir yana söz konusu bilgilerin herkes tarafından aynı anda bilinebilmesi ile mümkün olabilmektedir. Yine piyasadaki tüm tarafların gelişmelere anında tepki verebilmesi, insanların ellerindeki imkânları saniyesinde bir yatırımdan bir başkasına dönüştürebilmesi, üreticilerin yeni üretim tekniklerini anlık takip edebilmesi ve eski teknikleri terk edip yeni teknikleri hemen benimseyebilmesi gerekmektedir. Yukarıda bahsi geçen ilk mesele ekonomide "bilgi asimetrisi" olarak ifade edilen bir dengesizliği ortaya çıkarmakta, ikincisi ise kısa vade - uzun vade uyumsuzluğunun başlıca sebebi olmaktadır.

Özetle zaman kısıtlaması ve bugün ile gelecek hakkında herkesin aynı anda aynı bilgilere sahip olamaması, ekonomistlerin matematiksel modellerini hayli karmaşıklaştırıyor. Zaten insanoğlu da bu sınırlamaları kısmen azaltıcı mekanizmalar geliştirmişler, bu kısıtlamaların maliyetlerini asgariye indirecek yöntemleri devreye sokmuşlardır. Belli zamanlarda belli mekânlarda ve belli kurallarla kurulan pazarlar, para gibi takası kolaylaştıran araçlar bu çerçevede ortaya çıkmıştır.

Şimdilerde bilgi işlem ve iletişim teknolojileri sayesinde insanoğlunun zamanı sıkıştırdığından, artık saniyelere çok daha fazla işlem sığdırıldığından bahsediliyor. Bu gelişmeler sayesinde, örneğin şirketler daha az stok tutabiliyor, hatta kimi sipariş üzerine üretim planlaması yapıyor. Gelişen piyasalarda artık hemen her şey hızla alınıp satılabiliyor. Yani kısa vade ile uzun vadenin arasındaki fark giderek azalıyor. İnsanlar piyasalarla ilgili bilgilere daha hızlı ulaşabiliyor ve böylece "bilgi asimetrisi" kavramı da, güya, anlamsızlaşıyor. Yoksa zaman kısıtlaması ortadan mı kalkıyor?

Mahiyeti değişiyor demek daha doğru olacak. Zira zaman birimi azaldıkça, değerlendirilmesi gereken bilgi hacmi de artıyor. Neticede hemen tüm piyasalarda fiyatlar bir taraftan maliyetler ve rekabete göre şekillenirken, bir taraftan da beklentiler ön plana çıkıyor. Şimdilerde eskisinden çok daha fazla şey (bilgi) bu beklentileri etkiliyor.

"Zaman birimi daraldıkça" insanların tepkileri de hızlanıyor. Doğrunun yanlışla iç içe kaynaştığı yoğun bir bilgi bombardımanı karşısında insanoğlunun bu hızlı tepkileri de kimi zaman aşırı ve yersiz olmaya başlıyor. Teknolojinin ilerlemesi ile birlikte sermaye piyasalarında dalgalanmaların artmış olmasının bir sebebi de bu olsa gerek.

İktisat kitaplarındaki modeller, sonsuz bir dinginliği çağrıştırıyor. İşin ilginci, zaman daraldıkça insanlar dinginlikten aşırı tepkili ve tedirgin bir hayhuyun içine çekiliyor.

Zaman daraldıkça dünyaya tebelleş oluyoruz.

Zaman daraldıkça hızımız artıyor, istikrar kayboluyor.

Zaman daralıyor.

MELİKŞAH UTKU

Künye

Temsilcilikler

Abone Formu

Mesaj Formu

Online İlan