Türk resim sanatının öncü isimlerinden, 'Üsküdar ekolü' olarak adlandırılan tarzın kurucusu Hoca Ali Rıza, ölümünün 75. yılında açılacak retrospektif sergi ile anılacak. Yapı Kredi Kültür Merkezi ve TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı işbirliğiyle Dolmabahçe Sarayı Muayede Salonu'nda açılacak 'Hoca Ali Rıza Retrospektif Sergisi', sanatçının 250'yi aşkın eserini ilk kez bir araya getiriyor. 10 Eylül - 6 Kasım tarihleri arasında ziyarete açık olacak sergiye, Hoca Ali Rıza üzerine 320 sayfalık monografik bir kitap da eşlik edecek. Milli Saraylar, Yapı Kredi Bankası, Milli Kütüphane ve Kültür Bakanlığı koleksiyonları başta olmak üzere çok sayıda koleksiyondan derlenen tablolar, daha sonra Atina'da da sergilenecek. Dolmabahçe'deki bu etkinlik ise geçtiğimiz yıl açılan Saray Ressamı Zonaro Sergisi'nden sonraki en önemli sergi olma niteliği taşıyor.

Sanata adanan 47 yıl

Üstün gözlem gücü ve sanat tutkusuyla kişisel üslubunu oluşturmuş ilk Türk ressamlarından olan, doğayı en büyük öğretici olarak kabul eden Hoca Ali Rıza Bey'in (1858-1930) gözlem yeri İstanbul'du, en çok da Üsküdar. Bu yüzden genelde 'İstanbul', özelde ise 'Üsküdar Ressamı' olarak tanınır. İstanbul'un kaybolan kültürel değerlerini belgesel bir yaklaşımla ölümsüzleştiren, Türk resim tarihinin en önemli ressamlarından biri olan Hoca Ali Rıza eserlerinde en çok da Kızkulesi'ni konu alır.

Üsküdar'da dünyaya gelen Ali Rıza Bey'in resim yeteneği çocuk yaşlarda fark edilir. Bunda babasının hat sanatıyla olan uğraşısının etkisi de büyüktür. Üsküdar Rüştiyesi'nde başlayan resim merakını, Kuleli Askerî İdadisi ile Mekteb-i Harbiye-i Şâhâne'de de sürdüren, Osman Nuri Paşa, Süleyman Seyyid ve Mösyö Gues gibi seçkin hocalardan eğitim alan Hoca Ali Rıza, 1884'te Harbiye'den Mülâzım-ı Sani (Teğmen) rütbesiyle mezun olur ve 'Resim Muallim Muavini' göreviyle, Osman Nuri Paşa'nın yardımcılığına atanır. 1911'de Kaymakam (Yarbay) rütbesiyle emekli olur; 1909-1912 arasında da Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Başkanlığı gibi önemli görevler üstlenir. Kırk yedi yıl boyunca eğitimcilik ve ressamlık yapan sanatçı; peyzaj, natürmort, hayali elvah gibi üç alanda, karakalem, füzen, pastel, suluboya, yağlıboya gibi birçok tarzda üretimde bulunur. Sayısız öğrenci yetiştiren sanatçı mütevazı, sabırlı ve hoşgörülüdür; bu özelliklerinden dolayı da öğrencileri ve dostları ona 'Hoca' sıfatını yakıştırır.

Köşe bucak İstanbul

Karakalem ile suluboya tekniğindeki yetkinliği ve hızlı çalışma temposuyla, -beş bin gibi bir sayıya ulaşan- çok sayıda İstanbul peyzajı betimleyen Hoca Ali Rıza, kentin mahallerini, Üsküdar'dan Bebek'e, Arnavutköy'den Burgazada'ya kadar semt yaşantılarını, kahvehaneleri, deniz kıyılarını yorumlamıştır ömrü boyunca.

"İslâm ve Türk âleminin bediî (estetik) zevklerinin kemâlini gösteren eserleri toplamaya ve bunu bir meslek ittihaz ederek (sayarak), onda ihtisas sahibi olmayı gönlümce pek muvafık buluyorum" diyerek betimlemerinde tarihi dokuya özel bir önem verdiğini belirtir. Cami, çeşme, dergâh, tekke, türbe, sebil, harabe, mezarlık, köprü, konak, kule, eski evler gibi, tarihi ve mimari özellikleri bakımından o gün için sıradan sayılabilecek konuları tutkuyla sürdürür. Sanatçı ayrıca, çarşı, çeşme, kahvehane gibi mekânlarda geçen yaşam tarzını da inceler; kahvehanelerde kullanılan fincan, cezve gibi gündelik yaşama ilişkin kültürel objeler; çarşı- pazar alışverişleri, sokak satıcıları gibi günlük yaşamdan kesitler de konuları arasındadır.