HayatTalal Asad gramerine giriş

Talal Asad gramerine giriş

Ömer Faruk Peksöz, Muhammed Esed’in oğlu Talal Asad’ın Türkçeye son çevrilen “Dinin Soykütükleri” kitabını, Sekülerliğin Biçimleri’ni de dâhil ederek Asad’ın gramerine, çeviri açısından Foucaultcu bir düşünür olmasından hareketle dikkat çekiyor. Peksöz’e göre Asad’ın Dinin Soykütükleri’nde, antropolojiyi kuran süreçle, antropolojinin uğraşacağı nesnenin, yani batı dışı insanın icadı paralel seyir izliyor.

Haber MerkeziYeni Şafak

Metis’in yayınladığı ilk Talal Asad kitabı Sekülerliğin Biçimleri’ydi – Formations of the Secular. İkinci kitap ise Dinin Soykütükleri: Hıristiyanlıkta ve İslamda İktidarın Nedenleri ve Disiplin – Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Kitaplarda yazar ismi haricinde ilk göze çarpan ortaklık isimlerinin Türkçe’ye çevirilerinin şüphe uyandırmasıdır. İlkinin Sekülerin Biçimlenmeleri olması daha doğru olabilirdi. İkincisindeki dikkat çekici nokta ise altbaşlıkta. Hıristiyanlıkta ve İslamda İktidarın Hikmetleri ve Disiplin şeklinde çevrilmesi daha uygun gibi. Şimdi bu iki çeviri tercihi/hatası üzerine düşünmeyi, Dinin Soykütükleri’ni ve Talal Asad’ı Türkçe okumaya giriş olarak görmeyi öneriyorum. 
Asad, Dinin Soykütükleri’nin girişinde ikili bir yöntem ilan ediyor. Yazar kendi ifadesiyle Hıristiyanlık ve post-Hıristiyanlık tarihinin “kavramsal jeolojisinin, günümüzde Batı-dışı geleneklerin gelişim ve değişim imkânları açısından derin içerimler taşıdığı”nı düşünüyor. Asad burada tabiri caizse “metodolojik Avrupamerkezci” gibi görünmektedir. Zira Asad bugün dini veya seküler olana dair düşünmeye bu kavramların Avrupa’daki kavramsal jeolojisinden, yani biçimlenmelerinden başlıyor. İkili yöntem Friedrich Nietzsche ve Michel Foucault ile beliren meşhur soykütük yöntemiyle tamamlanıyor. Kavramlar tarihine yaklaşımını jeoloji metaforuyla açık etmesi zaten soykütük yöntemini ima ediyordu. Sekülerliğin Biçimleri’nde ise Ludwig Wittgenstein’ın “gramer” kavramını tercih ediyor Asad. Kavramların mevcut şartlar altındaki anlamlarının değil de tarih içinde farklı durumlarda ne anlamlara geldiklerinin, nasıl anlaşıldıklarının veya yanlış anlaşıldıklarının peşine düşmek anlamında burada gramer. Buna “tarihsel gramer” diyebiliriz. 
Şimdi jeoloji metaforu, soykütük ve gramer yöntemlerini herhangi bir kavrama dair işlettiğimizde üçü birden bu kavramın bir süreç içinde oluşumunu ve biçimlenmesini ima ediyor. Tam da bu sebepten formations kelimesinin forms kelimesinin karşılığı olan biçimler ile tercüme edilmesi şaşırtıcı. Daha az önemli olsa da sekülerliğin ibaresi de sekülerin şeklinde olabilirdi, çünkü İngilizcesi secularity değil the secular. 

DİNİN SOYKÜTÜKLERİ’NE YENİDEN BAKIŞ

Dinin Soykütükleri’nin orijinal isminde yer alan Discipline and Reasons of Power ifadesindeki reason kelimesi de burada ne kendi anlamı ne de Türkçe söyleyiş özellikleri bakımından neden kelimesiyle tercüme edilebilir görünüyor. Uzatmadan meşhur Fransızca kavram olan raison d’état’yı hatırlayalım. Makbul tercümesi hikmet-i hükümet, İngilizce harfiyen tercümesi ise reason of state. Talal Asad’a Foucaultcu bir düşünür diyebiliyorsak, devlet anlamına gelen state yerine, Foucault lügatinin temel kavramlarından iktidar anlamındaki power’ı kullanmış olmasını da yadırgamayız. İşte bu sebeple iktidarın hikmetleri demek daha doğru değil, bizatihi doğru olurdu. Burada reason kelimesini mantık, zihniyet ve hâlihazırdaki tercümesi hikmet kelimelerinin anlam alanlarıyla birlikte düşünebiliriz. 
Kitabın takdimine geçmeden önce Dinin Soykütükleri’ni Türkçe okumayı kolaylaştırmak için son bir kavramın tercümesinin tashihi üzerine düşünmek gerekiyor. Kitapta istidat kelimesiyle tercüme edilen ve sık sık “dini istidatlar” ya da “seküler istidatlar” tamlamalarıyla karşımıza çıkan kelimenin aslı disposition’dur. Foucault lügatinin temel kavramlarından dispositif ile yakından ilişkilidir ve Türkçe tasarruf kelimesiyle tercüme edilmelidir. Giorgio Agamben, Monokl’dan çıkan Dispozitif Nedir? adlı çalışmasında Foucault’nun dizpozitif kavramını incelerken disposition kavramını açıyor önce. 

ANTROPOLOJİ VE DİN

Agamben’e göre Hıristiyanlığın ilk yüzyıllarında ortaya çıkan teslis düşüncesini kabul ettirmeye çalışan teologlar, tektanrıcılıkta ısrar eden ve teslisi putperestliğe geri dönüş olarak yorumlayanları ikna etmek için oikonomia kavramını kullanıyor.  Oikos ve nomos kelimelerinden oluşan bu ifade “ev idaresi” demek kısaca ya da “yasası”. Yani ekonomi. Nasıl bir baba evin hâkimidir ve evde yapılacak bazı işleri oğluna teslim edebilirse Tanrı da bu dünyanın faal idaresini oğluna bırakmıştır diye iddia ediyorlar. İşte buradaki oikonomia’nın Kilise Babaları tarafından Latinceye tercümesi dispositio. Yani disposition kavramı yetenek anlamındaki istidat kelimesiyle pek de alakalı değil. Tasarruf ise hem ekonomi alanına ait bir kavram olmasından hem de Talal Asad’ın kullanımını karşıladığından, zor bir kavram olan disposition’un Türkçeye çevirisinin sorumluluğunu üstlenmeye yaklaşabilmektedir. 
Dinin Soykütükleri’nin girişinde pek şaşırtmasa da ayırt edici olan Asad’ın antropolojiyi, yöntemin kuramsal temellerini Avrupalılar’ın Rönesans’ta “yabani” olan ile karşılaşmalarında konumlandırarak tarihselleştirmesidir. İnsana dair çeşitlilik “insani” olanın ayırt edilmesini, dolayısıyla insanın icadını gerektirmiştir. Kitapta açıkça ifade edilmese de antropolojiyi kuran süreçler ile antropolojinin uğraşacağı nesneyi yani kabaca Batı-dışı insanı kuramda icat eden süreçler paraleldir.

“Dinin Antropolojik Bir Kategori olarak İnşası” Talal Asad denince ilk akla gelen metinlerden biri. Antropolojinin dine bakışının 19. yüzyıldan 20. yüzyıla nasıl değiştiğinden başlayarak bizatihi dini tanımlama ihtiyacının Hıristiyanlık tarihinde karşılaşılan belirli bir sorunun çözümüne ilişkin ve dolayısıyla tarihsel olduğu sonucuna varıyor yazar. Asad bu bölümde tüm dinlerde ortak olan üzerinden dinin evrensel bir tanımını yapan Clifford Geertz’i eleştirerek ilerliyor. Bir sonraki yazı da ise sözü antropolojinin merkezi kavramlarından “ritüel”in bugünkü anlamının yine antropoloji tarafından kurulduğuna getiriyor. “Ritüel” bir zamanlar ibadetlerde okunacak dua ve ilahilerin yazılı olduğu kitap anlamındayken, antropoloji marifetiyle her türlü simgesel eylemin karşılığı oluyor. 

“Arkaizmler”in altındaki iki bölüm ortaçağ Hıristiyanlık düşünce ve yaşayışı üzerinden “Soykütükleri” başlığı altındaki din tanımı eleştirisinin sürdürülmesi olarak okunabilir. Asad’ın mükerrer iddiası ortaçağ ve modern dönem Hıristiyanlıklarının aynı olmadığıdır. İşte burası Talal Asad’ın Avrupa’nın tarihsel antropolojisi ile uğraştığı bölüm. 

Altıncı bölümde ise İslam’da eleştirinin mümkün olmadığını iddia edenlere karşı çıkan Asad, Kant’ın eleştiri kavramının devlete koşulsuz itaati dışlamadığını gösteriyor. Ekseriyetle Salman Rushdie olayı ve içerimlerine dair olan son iki bölüm bugün Charlie Hebdo vakası akılda tutularak okunmalı.  

Dinin Soykütükleri en nihayetinde modernliğe ve şimdiye dair bir kitap.

Kitabın künyesi:

Dinin Soykütükleri
Talal Asad
Metis Yayınları 
2015
376 Sayfa

ÖNERİLEN VİDEOLAR
Ali Tekintüre'yi kaybettik
Arabesk müziğin duayen ismi tedavi gördüğü hastanede vefat etti. Hangimiz Sevmedik, Dilek Taşı, Sürünüyorum gibi popüler şarkıların söz yazarı Ali Tekintüre'yi Türk müziğine olan katkıları nedeniyle unutmayacağız.


Bilime Yön Veren Müslüman Alimler: El Biruni
Dünyanın 'Orta Asya'da yaşamış deha' olarak kabul ettiği, coğrafya ve tıpta henüz 11. yüzyılda yaptıkları ile çığır açan Biruni'yi Bilime Yön Veren Müslüman Alimler serimizde ele aldık.



Futbolun renkli düşü: Zinedine Zidane
Fransa topraklarında Cezayir asıllı bir ailenin beşinci çocuğu olarak doğup, bugün bile birilerine ilham olmaya devam eden Zidane ya da namı-diğer Zizou'nun kariyerinin satır başları...
Down sendromlu taraftara sürpriz doğum günü
Lüleburgazspor'un iç sahadaki maçlarını tribünden takip eden ve takımının formasını hiç çıkarmayan down sendromlu Tarık Göntürk için Lüleburgaz taraftarları sürpriz doğum günü kutlaması yaptı.
İsrail bu çocuklardan korkuyor
Kudüs'ün sokaklarında üç Filistinli çocuğun hep bir ağızdan 'Allahu ekber' diye haykırdığı görüntüler sosyal medyada, 'Bu inanca kim engel olabilir ki?' notuyla paylaşıldı.
İsrail zulmünün boyutu: Ambulanstaki yaralıları tutukladılar!
Filistin'in El Halil şehrinde İsrail askerleri, yaraladıkları iki Filistinli genç kızı ambulansta tutuklayarak gözaltına aldı.
Yahudilerin Filistin nefretini böyle görüntüledi
İnsan hakları aktivisti Robert Martin, Kudüs'teki Yahudilerle sordu: "Filistinliler hakkında ne düşünüyorsun?" İşte o nefret dolu cevaplar…
Otobüste çalışan belediye başkanı öğrencileri şaşırttı
Şanlıurfa Belediye Başkanı Nihat Çiftçi'yi otobüste gören öğrenciler şaşkınlıklarını gizleyemedi. Çiftçi öncülüğünde başlatılan uygulama kapsamında, Belediye başkanı ve yöneticiler halk otobüsüne binip halkın sorunlarını yakından dinleyecek.
Eski Kudüs Müftüsü Sabri Erdoğan’a teşekkür etti
Eski Kudüs Müftüsü Şeyh İkrime Sabri, Cumhurbaşkanı Erdoğan'a Kudüs zirvesini gerçekleştirdiği için teşekkür etti.
Yahudiler Mescid-i Aksa'ya girdi
Bugün Hanuka bayramının ikinci gününü kutlayan onlarca Yahudi yerleşimci, İsrail polisinin yardımıyla Mescid-i Aksa'nın avlusuna girdi.
Ürdünlü pilotun ‘Kudüs’ anonsu ABD’yi panikletti!
Ürdün'den New York'a giden yolcu uçağının pilotu, Kudüs üzerinden geçerken, Şu anda Filistin topraklarının başkenti Kudüs üzerindeyiz” sözleri sebebiyle ABD John Keneddy Havalimanı'nda gözaltına alındı. Yousuf Da'aja adındaki Ürdünlü pilotun sefer sırasındaki anonsu sosyal medyada yayınlanmıştı.
Seyyar hikayeler: Simitçi
Seyyar Hikayeler'de bu hafta, sabah kahvaltılarının vazgeçilmezi, ara öğünlerin kurtarıcısı simidin fırından tezgaha olan yolculuğu ele alınıyor.
Kudüs zirvesi sonrası Erdoğan'dan tarihi konuşma
Cumhurbaşkanı Erdoğan Kudüs Zirvesi'nin ardından düzenlenen ortak basın toplantısında İslam dünyasına seslendi. Erdoğan, "Müslümanlar çaresiz değildir. İman varsa imkan da vardır. Rabbimizin inayetiyle bu mücadelemizi başarıya ulaştıracağız" dedi.
Jandarma'nın yüz tanıyan yeni gözlüğü 'takbul'
Türkiye'de bir firma tarafından güvenlik hizmetleri için üretilen ve "takbul" adı verilen gözlük, yüz tanıma teknolojisi ve daha bir çok özelliği ile şüphelileri tanımada yüksek oranda kolaylık sağlıyor.
Erdoğan'ı Patani'de canlı takip eden yaşlı adam
Tayland'ın güneydindeki Patani'de bir minibüste yolculuk yapan yaşlı adamın Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ı cep telefonundan izlediği anlar sosyal medyada büyük ilgi gördü. Tayland hükümetinin Müslümanlara yaptığı zulümle sık sık gündem olan Patani'deki yaşlı amcanın Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Kudüs için İstanbul'da acil toplanan İslam Konferansı Örgütü'ndeki konuşmasını izlediği anları kaydedip twitter hesabından paylaşan Fatih Öke şu yorumu yaptı: "Önümdeki amca Reis'i canlı takip ediyor. Dünya ile nasıl bütünleştiğimizin en canlı kanıtı."
Erdoğan'dan net mesaj: Kudüs Filistin'in başkentidir
Cumhurbaşkanı Erdoğan İslam İşbirliği Teşkilatı toplantısında konuştu. Erdoğan, ABD Başkanı Trump'a tepki gösterdiği konuşmasında, "Kudüs'ü Filistin devletinin işgal altındaki başkenti olarak tanımaya davet ediyorum" dedi.
Filistin bayrağını indirmek isteyen işgalci Yahudinin küstahlığı
Filistin'in El Halil şehrinde bir Yahudi yerleşimcinin küstahca Filistin bayrağını indirmeye çalışması kameraya böyle kaydedilmişti.
Bunu Gördünüz Mü? 500 metrelik görsel şov
Arjantin tribünlerinin harika şovundan, Fransız oyuncu Adil Rami'nin basın toplantısında söylediği Johnny Hallyday şarkısına kadar haftanın öne çıkan tüm detayları Tuğçe'nin sunumuyla bu videoda...


Çeçen direnişinin 23’üncü yılı
Tam 23 yıl önce Çeçenistan'ın bağımsızlık ilanını içine sindiremeyen Ruslar önce havadan bombaladıkları Çeçenistan'a karadan da girmeye başladı. Çeçenistan-Rusya savaşının yıl dönümünde şehit komutanları rahmetle anıyoruz.
6 yaşındaki Ryan, YouTube'dan yılda 11 milyon dolar kazanıyor
Oyuncak merakıyla bilinen Ryan ToysReview isimli çocuk, 4 yaşında çekmeye başladığı oyuncak yorumlarını Youtube üzerinde yayınlamaya başlayınca ünlü oldu. 10 milyon aboneye ulaşan Ryan, geçen yıl 11 milyon dolar gelir elde etti.