Suudi Arabistan yönetiminin, tarihi Ecyad Kalesi'ni yıkmasıyla gündeme gelen Türkiye dışındaki Osmanlı mimari yapıtlarının, Asya, Avrupa ve Afrika'daki onlarca şehirde bulunduğu, ancak bunların büyük bölümünün ya yıkıldığı ya da kaderine ter- kedildiği bildirildi. Tarihî kaynaklardan yapılan derlemeye göre, Asya, Avrupa ve Afrika'da Osmanlı döneminde inşa ettirilen mimari yapıtların çoğu savaşlarda yıkıldı. Ayakta kalmayı başaran mimarî eserlerin bir bölümü ise 1. Dünya Savaşı'ndan sonra günümüzde Suudi yönetiminin yaptığı gibi bilinçli olarak ortadan kaldırıldı. Birçok mimarî yapı ise şehirleşme çalışmaları adı altında yıkıldı veya gereken ilgi gösterilmeyerek kaderine terkedildi.

Yüzde 90'ı yok edildi

Osmanlı en fazla mimarî yapıtı Balkanlar'da yaptı. Ekrem Hakkı Ayverdi, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi ile Kadastro Genel Müdürlüğü arşivlerine dayanarak kaleme aldığı "Avrupa'daki Osmanlı Mimarisi" adlı 4 ciltlik eserinde, Balkanlar'da 5 asırdan fazla süren Türk hakimiyeti döneminde 15 bini aşkın mimarî değeri olan yapının inşa edildiğini ortaya koydu. Dînî, askerî ve sosyal birçok mimarî yapıt bırakan Osmanlılar'ın Arnavutluk'ta bin 15 yapı inşa ederken, Bosna-Hersek'te 3 bin 560, Bulgaristan'da 3 bin 339, Hırvatistan'da 187, Kosova'da 361, Macaristan'da 724, Makedonya'da bin 411, Romanya'da 291, Yugoslavya'da bin 98, Yunanistan'da 3 bin 771 mimarî yapıt inşa ettiği biliniyor. Balkanlar'da Osmanlılar tarafından inşa ettirilen mimarî yapıtlardan yüzde 90'ndan fazlası, savaşlar, Türk izini silmek için yapılan bilinçli yıkımlar, şehirleşme çalışmaları gibi nedenlerden günümüze kadar gelemedi.

Mısır'daki Osmanlı yapıtları konusunda doktora tezi yapan Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Ahmet Ali Bayhan, Osmanlılar döneminde Anadolu'da yapılan mimarî yapıların, Asya, Avrupa ve Afrika'da yapılanlardan az olduğuna dikkati çekerek, "Osmanlı yapıtlarının tümünü kapsayan bir katalog çalışmamız bile bulunmuyor" dedi.

Türkiye dışında herkes ilgili

Mısır'da, günümüze kadar ayakta kalmayı başaran Osmanlı yapıtlarından bazılarının Kahire Kalesi'ndeki Hadım Süreyya Paşa Camii, Sultan 1. Mahmud Medresesi ve Sebil Küttabı, Süleyman Paşa Medresesi olduğunu anlatan Bayhan, 1992 yılında Mısır'da meydana gelen deprem sonrası bazı Osmanlı yapılarının tahrip olduğunu kaydederek, şunları söyledi: "Deprem sonrası tahrip olan Osmanlı yapıtlarının tamamının restorasyonu programa alınmış. Onarım ve restorasyon çalışmalarına yabancılar da katılıyor. Sayıları 13'ü bulan yabancı araştırma enstitüleri çalışmalarda yer alıyor. Bunlar arasında ABD'li, İngiliz, Alman, Fransız ekipleri var. Hatta Kuveytliler bile var. Ama maalesef Türkiye'den bir ekip yok."

Dışişleri Bakanlığı'nın 13 yıl önce yayımladığı eserde, Osmanlı mimarî yapılarının bazılarının fotoğraflarının da bulunduğu ve dağılmadan önceki Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ve Yugoslavya'nın bütün olarak yer verildiği ülkeler şöyle: "Arnavutluk, Bulgaristan, Cezayir, Etiyopya, Irak, İsrail ve işgal altındaki diğer topraklar, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Güney Kıbrıs, Libya, Lübnan, Macaristan, Mısır, Romanya, Somali, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Sudan, Suriye, Suudi Arabistan, Tunus, Ürdün, Yemen, Yugoslavya, Yunanistan."

'ECYAD UNESCO'YA GÖTÜRÜLSÜN'

Ege Üniversitesi (EÜ) Rektörü Prof. Dr. Ülkü Bayındır, Üniversite Senatosu olarak Suudi Arabistan'daki Ecyad Kalesi'nin yıkılmasından büyük üzüntü duyduklarını ifade ederek, özellikle Arabistan Yarımadası'ndaki Osmanlı tarihî eserlerinin belirlenmesi ve korunması için UNESCO nezdinde girişimde bulunulmasını istediklerini kaydetti. Rektör Bayındır, Ecyad Kalesi'nin yıkılması konusunu senato toplantısında ele aldıklarını belirterek, bununla ilgili UNESCO nezdinde girişimde bulunulmasını istediklerini bildirdi. Bayındır, açıklamasında şu görüşlere yer verdi: "350 yıllık Osmanlı eseri Ecyad Kalesi'nin, 1 Ocak 2002 tarihinden itibaren Riyad yönetiminin aldığı kararla yıkım işlemine başlanmış olmasını esefle öğrenmiş bulunuyoruz. Bu olay bize göstermiştir ki, tarihî öneme sahip kültürel eserlerin, özellikle Arabistan Yarımadası'nda bir an önce tespit edilerek kuruluşunuz tarafından korumaya alınmasının sağlanması son derece büyük önem arz etmektedir."

BAKANLIK'TAN SUUDİ ELÇİ'YE DAVET

Kültür Bakanlığı, önceki gün düzenlediği basın toplantısında, "kişisel merakı için" Sinop Kalesi, Zeugma Antik Kenti ve İznik Çinileri'ni soran Suudi elçiyi, bakanlığın konuğu olarak söz konusu yerleri ziyarete davet etti. Kültür Bakanlığı'ndan yapılan yazılı açıklamada, Suudi Arabistan'ın Ankara Büyükelçisi Muhammed El Bassam'ın önceki günkü basın toplantısında "durumlarını merak ettiği"ni belirttiği Zeugma Antik Kenti, Sinop Kalesi ve İznik'teki tarihî eserler hakkında bilgi verildi. Açıklamada, Zeugma Antik Kenti'nde 1999 yılı Ekim ayından itibaren uygulanan "Acil Kurtarma" Programı kapsamında, Fırat'ın altında kalacak bölümlerdeki bütün eserlerin kurtarıldığı vurgulandı. Açıklamada, Sinop Kalesi'nin onarımına belli bir program çerçevesinde devam edildiği bildirilerek, kalenin çevresindeki işyerlerinin tahliye edildiği ve kalenin ortaya çıkmasının sağlandığı kaydedildi. İznik Surları'nın onarımı için proje hazırlandığı ve onarım çalışmalarına başlandığı da belirtildi.