Yılmaz YILDIZ
İstanbul Sanayi Odası'nın 1968 yılından bu yana yaptığı en büyük sanayi kuruluşu anketinin 2002 yılı sonuçları sanayicinin yüzünü güldürdü. Türkiye'nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu "İSO 500" anketinin sonucuna göre, 2002 yılında ekonomi yüzde 7.8 büyürken, büyük kuruluşlar daha yüksek oranlarda gelişme gösterdi.

Odakule Meclis Salonu'nda basın toplantısı ile sonuçları duyuran İSO Yönetim Kurulu Başkanı Tanıl Küçük, 2002 yılındaki gelişmenin, 2000 yılında olduğu gibi nisbi bir iyileşme olduğunu ancak, bu iyileşmenin 2001'de olduğu gibi bir krizin işaretçisi olmadığını söyledi.

500 büyük şirketin, geçen yılki en büyük sıkıntısı olan faiz ödemelerinde yüzde 34 azalış yaşandı. Üretim dışı gelirlerde faiz gelirlerinin satışa oranı yüzde 1.6 ile son yılların en düşük seviyesine geriledi.

Özel kuruluşların karlılık oranı ise, yüzde 10. 6'dan yüzde 13. 6'ya çıktı. İSO 500 şirketlerinin kısa vadeli borçlarında da azalma meydana geldi. Borç finansmanı içinde kısa vadeli borçların payı, yüzde 47.5'ten yüzde 39.7'ye düştü.

Ekonomide kriz sinyalinin tersine olumlu bir gidiş gördüklerini ifade eden Küçük, "Ancak bu nisbi iyileşmenin ekonomideki temel sorunlara çözüm getirmeyeceği ortadadır. Esas olan iyileşmeyi kalıcı hale getirmek ve büyümeyi sürdürülebilir kılmaktır. Bunun için herkese görev düşüyor" dedi.

Faaliyet dışı gelirde büyük düşüş

Anketin en önemli göstergelerinden birinin faaliyet dışı gelirlerde yaşandığını vurgulayan Küçük, 2002 yılında özel kesimde dönem kâr ve zarar toplamı içinde üretim faaliyeti dışı gelirlerin payının 2001'deki yüzde 547'ye göre önemli ölçüde azaldığını ve yüzde 114.4'e gerilediğini kaydetti.

Küçük, "2002'de ekonomide olumlu bir performans yaşanmasına rağmen, üretim faaliyeti dışı gelirlerin, küçülme yaşanmakla beraber, toplam kâr ve zarar içindeki payı yüzde 100'ün üzerinde gerçekleşmiştir. Sonuç olarak ekonomide yaşanacak olumlu gelişmeler doğrultusunda bu oranın 1999 yılı öncesinde olduğu gibi küçüleceği görülmektedir" diye konuştu.

Üretimden satışlara göre, Türkiye'nin en büyük 500 sanayi kuruluşu sıralamasında ilk sırada, son yıllarda hep olduğu gibi Tüpraş yer aldı. Tüpraş'ı, Elektrik Üretim A.Ş. ve Arçelik izledi. Tüpraş'ı 3.2 katrilyon liralık üretimden satışlar ile Elektrik Üretim A.Ş (EÜAŞ) izlerken, üçüncü sırada 1.5 katrilyon lira ile Arçelik yer aldı.

İstanbul Sanayi Odası sıralamasında, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı 252 trilyon liralık karıyla en kârlı firma olurken, ihracatın en büyüğü ise 783 milyon dolarlık ihracat rakamıyla Vestel oldu.

Bu yıl ilk 2 sırayı kamu firmaları alırken, üçüncü sırada bulunan Arçelik özel sektör sıralamasının başında geldi. Arçelik, geçen yıl 1 katrilyon 558 trilyon 5 milyar 675 milyon liralık üretimden satış elde etti. İlk 10 sıraya kamu sektöründen sadece 4 kuruluş girebildi.

500'ü bir ABD şirketi etmiyor

İSO'nun raporunda, 2002 yılı İSO-500 ile ABD Fortune 500 karşılaştırmasında, İSO-500'de toplam satışlarda ilk sıradaki Tüpraş'ın Fortune 500'de 326. sıraya girebileceğine dikkat çekildi. 500 büyük işletmenin toplam satışları, ABD 500'ün ilk sırasındaki Wal-Mart Stores'un satışlarının yüzde 27.17'si kadar. Tüpraş'ın satışlarının Wal-Mart Stores'un satışları içindeki payı ise yüzde 2.07 oldu.

Toplam satış kârlılığı % 5.68

Türkiye'nin 500 büyük firmasının toplam satış kârlılığı 2002'de yüzde 5.68 oldu. Toplam ihracat dolar bazında yüzde 20.4 artış gösterirken, katma değerde birinci sırayı Tüpraş aldı. Tüpraş sanayide toplam katma değerin yüzde 12.9'unu, imalat sanayinde üretilen katma değerin ise yüzde 16.2'sini tek başına oluşturdu.

Kârlılıkta T.P.A.O. birinci

Karlılıkta ise Türkiye Petrolleri A.O. 525 trilyon 523 milyar 362 milyon lira ile birinciliğini korudu. Elektrik Üretim A.Ş. 370 trilyon 832 milyar 76 milyon lira ile 2., Türkiye Şeker Fabrikası 357 trilyon 101 milyar 656 milyon lira ile 3. oldu. İmtiyaz sözleşmesi iptal edilen Çukurova Elektrik A.Ş., 132 trilyon 446 milyar 830 milyon lira ile listeye 9. olarak girdi. Özel firmalar arasında kârlılık sıralamasında ilk üç sırayı Arçelik, Petrol Ofisi ve Çukurova Elektrik oluşturdu.

Arçelik, liderliği Tofaş'tan aldı

Türkiye'nin 2002 yılında en büyük özel sanayi kuruluşu Arçelik oldu. Net satışları 1 katrilyon 558 trilyon 5 milyar 675 milyon lira olan Arçelik, geçen dönemin birincisi Tofaş'tan liderliği devraldı. İkinci sırada 1 katrilyon 437 trilyon 619 milyar 393 milyon lira ile Vestel A.Ş. yer aldı. Tofaş ise 1 katrilyon 410 trilyon 444 milyar 991 milyon lira ile üçüncü oldu. 2002 yılında diğer ilk 10 arasında yer alan özel firmalar ise Ereğli Demir ve Çelik, Oyak-Renault, Aygaz, Beko Elektronik, Ford Otomotiv, Toyota ve İpragaz'dan oluştu.

İhracat şampiyonu Vestel

Zorlu Grubu'nun başarılı şirketi Vestel krizde atağa kalkarak 2002 yılını 783 milyon 806 bin dolar ile ihracat şampiyonu olarak tamamladı. 2001'in ihracat birincisi Tofaş, 711 milyon 286 bin dolar ile ikinci olurken, yine bir otomobil fabrikası olan Oyak Renault ikinci sıradan üçüncü sıraya geriledi. Oyak Renault'un ihracatı 688 milyon 567 bin dolar olarak gerçekleşti. İlk 10'a Toyota ve Ford Otomotiv de girerken, 4 otomotiv ana üreticisinin ihracat toplamı 2.1 milyar doları aştı.

İlk 10'un 5'i Koç şirketleri

Koç Topluluğu özel sektörde Arçelik, Tofaş, Aygaz, Beko Elektronik ve Ford Otomotiv ile ilk 10 içerisinde 5 şirketi ile yer aldı. Koç Topluluğu 19 şirketi ile Türkiye'nin en büyük sanayi grubu olma başarısını sürdürdü.

Koç Topluluğu şirketleri 7.3 katrilyon liralık ciro ile 500 Büyük Sanayi Kuruluşu'nun %9'unu, özel sektörün ise %11'ini temsil eden en büyük sanayi grubu oldu. Sıralamaya giren Koç Topluluğu şirketlerinin ihracatı, geçen yıl toplam özel sektör ihracatının %10'u iken, 2002 yılında yaklaşık 755 milyon dolar artarak 2.1 milyar dolar ile özel sektörün %13'ünü oluşturdu.