Osmanlı toplumunda imamın yeri, görev ve sorumlulukları zamanımızdan çok farklı ve önemli idi. İmam mahallenin odak kişisi idi. Saygınlığında şüphe yoktu. Namaz kıldırmak dışında resmi görevleri de vardı. Bunlardan toplum hayatı bakımından en dikkat çekici olanı nikah kıymaları idi. Bugün kullanılan “imam nikahı” tabiri imamlara nikah kıyma görevi verilmiş olmasından gelir. Elbette nikah kıyan imam efendiler bu nikahları bir deftere kaydediyorlardı. Bu defterlerin korunup bugüne intikalinde büyük sıkıntılar olmuştur. Ulaşsa bile yeni harflere aktarılıp cild cild yayınlanması kolay gözükmemektedir.
SARAYDA KIYILAN NİKAHLAR DA VAR
İstanbul'un Beşiktaş ilçesinin Sinan Paşa-yı Cedid mahallesinin 19. yüzyıl son çeyreğine ait nikah defteri Konya İzzetkoyunoğlu Kütüphanesi Yazmaları arasında Dr. Alaaddin Aköz tarafından bulunmuş ve yeni harflere kazandırılmış (Tablet Yayınları). İmam ve nikah kelimelerinin geçtiği yerde yaygın bilinen bir yanlışı düzeltmek gerek. Osmanlı toplumunda sanılanın aksine tertip, düzen, kayıt, kuyut çok önemli olması dolayısıyla imam efendinin önüne gitmeden önce kadıdan izinname alınması gerekiyordu. Böylece evlenecek kimsenin evlenmeye mani bir halinin olup olmadığı yetkili bir organ tarafından teftiş ve tesbit ediliyordu. Aköz'ün bulduğu Nikah defteri Sinan-ı Cedid mahallesi birinci imamı el hac Abdullah Efendi tarafından tutulmuş ve 1869-1883 yıllarını kapsıyor. Bu yıllar içinde Sinan-ı Cedid mahallesinde 267 nikah kıyılmış. Yıldız Sarayı'na yakın olması dolayısıyla Saray'da kıyılan bazı nikahların da bu deftere kaydedildiği görülüyor. Defterde gelin ve damadın isimleri, nikah akdinin nerede yapıldığı, anne ve babalarının isimleri ile mihr-i mü'eccel ve mihr-i mu'accel miktarları yazılı.
DEFTERE ŞAHİDİN ŞAHİDİ YAZILMIŞ
Şimdi şaşıracağınız bir bilgi vereceğim; en az iki şahidin yer aldığı nikah akdinde deftere kaydedilen şahitler nikah şahitleri değil vekalet yoluyla kıyılan nikahlarda vekillerin gerçekten gelinin veya damadın vekili olduklarına dair şahitlerdir. Nikah şahitleri deftere yazılmaz. Bazı nikah kayıtlarında evlenen kişiye verilen ev eşyalarının listesi de eklenmiş. Hatta bazılarında mal bölüşümü dahi yapılmış ve boşanma halinde kimin neleri alıp gideceği dahi belirtilmiş. Belki kafalardaki Osmanlı imajını yıkacak en önemli bilgi nikah defterindeki çok eşlilik kayıtlarıdır. 14 yıllık 267 nikah kaydına göre sadece 5 kişi birden fazla evlidir.