Binlerce yıldır yüzlerce medeniyete kaynaklık eden Anadolu toprakları Hititlerden Yunan kolonilerine, Roma'dan Osmanlı'ya pek çok büyük imparatorluğun köylerine de ev sahipliği yaptı. Arkeologlar, urbanaloglar Anadolu'da geçmiş uygarlıkların yerleşim yerlerine ait izleri incelerken binlerce yıl öncesinin köylerine ait planları da bugüne taşıyor. Bugün yalnızca temel taşları da kalmış olsa eski uygarlıkların köylerinde “tapınak neredeydi, hayvanları nerede tutulurdu, insanlar nerede otururdu” gibi sorulara kesin cevaplar verebiliyoruz.
Geçtiğimiz aylarda facebook'ta bir araya gelen mimarlar, şehir plancılar, tasarımcılar, işletmeciler ve iletişimciler, tarihin tozlu raflarından çıkan bir köy planını pratiğe geçirmek için adımlar atıyor. Cumhuriyetin kuruluşunun hemen ardından bizzat Atatürk tarafından çizilen bu köy planı neredeyse kâğıt üzerinde kaldığı için bugün antik köylerden bile daha az kalıntısı var.
Facebook'ta kurdukları “İdeal Cumhuriyet Köyü” grubuyla bir anda yüzlerce kişiyi bir araya getiren projenin sözcülerinden Ekrem Pehlivan grubunun kuruluş hikâyesini ve projelerini anlattı.
TÜRKİYE'NİN YEDİ BÖLGESİNDE KURULDU
İdeal Cumhuriyet Köyü Planı'nın ilk kez Afet İnan'ın "Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Birinci Sanayi Planı” adlı kitabında 1933 yılında yayınlandığını belirten Pehlivan'a göre bu plan 1920'li yıllarda Atatürk tarafından çizilmiş. İlk yıllarda Türkiye'nin yedi ayrı noktasında uygulama alanı bulan plana göre kurulmuş köylerden bugüne kalan Beykoz'daki Cumhuriyet Köyü en bilineni. Diğer köylerin akıbetinin bilinmediğini belirten Pehlivan şunları söyledi: “Ankara Temelli'de ve Trakya'da köyler olduğu biliniyor ama kesin bilgiler yok. Beykoz'daki Cumhuriyet Köyü Yunanistan'la yapılan mübadele anlaşması sonucu oradan geleceklerin yerleştirilmesi için düşünülmüş. Bu açıdan plan bir parça Rumeli köylerini andırıyor.” Planın en dikkat çekici bölümlerinden biri de “Hayvan mezarlığı.” O yllara göre bir köy planında havyan mezarlığına yer verilmesinin çok ileri bir adım olduğunu belirten Pehlivan'a göre planda yer alan köy üniteleri temiz, ferah ve çağdaş bir köyde olması gereken her şeyi içeriyor. Bugünkü köylerle kıyaslandığında çizilen planın çağının çok ilerisinde olduğunu belirten Pehlivan, “Sanat atölyelerinin, etkinlikler için ayrılmış salonların, okuma odalarının olduğu köyler daha o yıllarda kurulabilseydi Türkiye bugün çok farklı bir yerde olurdu” diyor.
AMACIMIZ YAYGINLAŞMAK
Facebook'ta bir araya gelen grup üyeleri kısa zaman içinde fiilen toplantılar yapmaya da başlamış. Bugün daha somut görev tanımları yaparak ve şehircilik alanında çalışan kişi ve kurumlarla da zaman zaman bir araya gelerek çalışmalarını sürdüren grubun amacını Ekrem Pehlivan şöyle anlatıyor: “Planın duyurulması için çalışıyoruz öncelikli olarak. Bunun için bir internet sitesi kurduk. Öncelikle sivil toplum kuruluşları ve internet aracılığıyla mümkün olduğu kadar çok sayıda insana ulaşabilmeyi hedefliyoruz. Mimarlar, şehir plancıları takımı, sanat ve kültür üniteleri takımı, gibi takımlar kurarak bu projenin ayaklarını oluşturmaya çalışıyoruz. Gönüllük esasına göre çalışan bir topluluğuz. Zaman zaman bir araya gelerek projenin gelişimine katkı sunmaya çalışıyoruz. Örneğin az sonra bu projenin kültür-sanat ayağıyla ilgili bir toplantı yapacağız.”
Yaptıkları çalışmanın fiili bir şehircilik projesi olmadığını belirten Pehlivan gidip bir yerlerde köy inşa etmeye çalışmayacaklarının da altını çiziyor. Onların amacı bu konuda bir farkındalık yaratmak ve konuyla ilgilenen kişi ve kurulmuşların aktif hale gelmesini sağlamak.
HÜKÜMETLER BAZEN GÜNDEMİNE ALDI
Köy-kent, Köydes gibi projeleri gibi geçmişte hükümetlerin gündeme aldığı köy projelerini hatırlatan Pehlivan, bu çalışmaların oldukça zor olduğunu vurgulayarak şunları söyledi: “Bizim amacımız bir farkındalık yaratmak. Bir de parça parça hayata geçecek projeler peşindeyiz. Bu plandaki üniteleri köylere ekleyebiliriz. Örneğin Beykoz'daki Cumhuriyet köyü. Orası üzerinde duruyoruz. Cumhuriyet Köyü'nde olmayıp bu planda olan üniteleri orada kurabiliriz ve bu örnek oluşturur. Cumhuriyet Köyü'nün muhtarı ve ihtiyar heyetiyle de görüştük. Bu hafta oraya bir gezi düzenleyip incelemeler yapacağız.”
Planda yer alan üniteler
İdeal Cumhuriyet Köyü Planı'nda 44 ünite yer alıyor:
1. Okul ve tatbikat bahçesi
2. Öğretmen evi
3. Halk odası
4. Köy konağı
5. Konuk odası
6. Okuma odası
7. Konferans salonu
8. Otel/han
9. Çocuk bahçesi
10. Köy parkı
11. Telefon santralı (Köy söndürgesi)
12. Köy gazinosu (Radyolu)
13. Sosyal kurumlar
14. Ziraat ve el işleri müzesi
15. Gençler kulübü
16. Hamam
17. Etüv makinesi (Buğu)
18. Köy yunak yeri
19. Cami
20. Revir
21. Kooperatifler
22. Köy dükkanları
23. Spor alanı
24. Damızlık tavuk, tavşan, arı istasyonları
25. Damızlık ahır (Aygır ve boğa)
26. Kanara (Mezbaha)
27. Mandıra
28. Değirmenler
29. Fabrika
30. Asri mezarlık
31. Hayvan mezarlığı
32. Kireç, taş, tuğla, kiremit ocakları
33. Yonca ve hayvan pancar tarlası
34. Koruluk
35. Köy gübreliği
36. Fenni ağıl
37. Ebe ve sağlık korucusu
38. Tarımbaşı
39. Hayvan sağlık korucusu
40. Kolektif fidanlık
41. Pazar yeri ve köy zahire loncası
42. Aşım durağı
43. Panayır yeri
44. Selektör bina