Dr. Filiz Katman / Enerji Politikaları ve Piyasaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü, İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi
10 Haziran 2023, Rusya’da Savunma Bakanlığı “silahaltındaki bütün gönüllü grupların Savunma Bakanlığı emrine girmesi/sözleşme imzalanması” kararı çıkarttı.
Ukrayna’ya Rusya’nın girmesinin üzerinden tamı tamına 14 ay geçtiği anda Rusya’da gece herkesi ayakta tutan o hareketlenmenin işaret fişeği olan bu gelişme konuyu yakından takip eden gözlerden kaçmamıştı. Hakeza Wagner cephesinden bir süredir gelen çarpıcı açıklamalar da tesadüf olamayacak kadar eş zamanlılık içeriyordu. En son bu hareketlenmenin başlamasından hemen önce Wagner’e yönelik saldırı haberi ise “n’oluyor” dedirten cinstendi.
Machiavelli’nin şahitlik ettiği İtalyan Prenslikleri döneminde “Profesyonel orduya güvenilmez” ifadesini hatırlatan bu gelişme, bir süredir ‘outsource’ edilen askeri konularda öze dönüş sinyallerinin hiç olmadığı kadar yoğun yaşanmasına yol açtı. “Milli” olmanın salgınla beraber farklı alanlarda tezahürünü gören insanlık, bu olayla da güvenlik alanında farkındalık oluşturmaya başladı.
GÜÇ YOZLAŞTIRIR, MUTLAK GÜÇ MUTLAK YOZLAŞTIRIR
Dillere pelesenk olmuş bu sözü doğrularcasına alan dışına kayma eğilimine yol açan, bir anlamda ‘güç zehirlenmesi’ olayı hissi yaratan Wagner meselesi aynı zamanda değişen dünyada değişen güvenlik aktörleri ve biçimlerinin de kendine özgü bir vakası olarak karşımıza çıktı. Dünyanın neredeyse her şeyinin büyük bir dönüşüme uğradığı günümüzde yapıların da değişen güvenlik mimarisi ve tehdit algısına yol açması da kaçınılmazdı. Burada kilit olansa bunun ‘merkezi’ yapılarla ilişkisinin boyutunun ne olacağı hususunda düğümleniyordu. İşte bu ‘kriz’ bunun bir yansımasıydı.
Aynı anda birden fazla yerde müdahil olma durumunun olmasının etkisinin de yadsınmaması gereken bir vaka olarak Wagner meselesi, kelimenin tam anlamıyla sadece Wagner meselesi olmaktan da uzaktır. Oluşum sürecinin ‘nev-i şahsına münhasır’ olması bir yana merkezi yapıyla kurduğu ilişkinin dikkat çekecek kadar özgünlüğü, bu olayda pek çok ‘bilinmeyenli denklem’ durumunu ortaya çıkararak akla gelen pek çok soruya da gerçek yanıtların bulunmasını güçleştiriyor.
Ortada apaçık olan veri ise Ukrayna meselesindeki “iki tarafa zarar veren yenişememe” durumunun yarattığı belirsizlik ortamı. Tarafların yeni hamle yapma durumuyla ilgili belirsizliğin getirdiği nükleer gibi, tahıl meselesi gibi sadece tarafları ve bölgeyi etkilemenin ötesinde küresel sonuçları olan ve “en savunmasızı en çok vurma” riski taşıyan konularda sınırlı, geçici çözümlerin ortaya koyulmasına da yol açarak dünyadaki varolan kriz konularına öncelik sıralamasında “yaşamsal” niteliği olan tehditlerin öne çıkmasına ve kaygı düzeyinin artmasına yol açıyor.
WAGNER MESELESİ SADECE BİR WAGNER MESELESİ MİDİR?
Belirsizlik unsurunun bu kadar fazla olduğu ve tüm yaşayan varlıkları etkileyen sonuçları olan bu meselelerde ‘öngörülebilirlik’ hiç olmadığı kadar aranan bir konu iken Wagner gibi aktörlerin bu alandaki etkin olma ihtimali tehlike çanlarının tüm dünya için çalmasına ve Rusya içi bir konu olmanın ötesinde herkesçe çok yakından takip edilmesine yol açtı.
Herkesin aklında ise aynı soru kaldı: Devlet dışı aktörler-güç paylaşımı ilişkisi ne şekilde yönetilmeli ve sınır nerede olmalı? Yapısal alan paylaşımının tekrar gündeme gelmesine yol açması kadar tartışmanın bundan sonra farklı coğrafyalardaki benzer yapılarla kriz çıkması durumunda yönetilebilir olup olmayacağını düşündürten ve hassas dengelerin bozulmasının maliyetinin kaldırılabilir olmayacağını gösteren Wagner meselesi, işte bu yüzden sadece Wagner meselesi değildir. Milli güç unsurları arasında sayılan ordunun milli olmasının Machiavelli’nin asırlar öncesinde uyarısını tekrar gündeme getirmesiyle tarihteki yerini alacak olan bu olay da sadece Rusya ile sınırlı değildir. ‘Modern’ dünyanın ‘modern’ çatışmalarında aktörlerin, yöntemlerin ne kadar ‘modern’ olabileceği konusunun da gündemin ‘belirsizlik’ nosyonunu ne şekilde dönüştüreceğininse bundan sonraki günlerde daha farklı bir gözle ele alınacağı şüphesiz…