Samed Ağırbaş/Sıfır Atık Vakfı Başkanı, COP31 Yüksek Düzeyli İklim Şampiyonu
Dünya, eş zamanlı olarak üç tarihî baskıyla karşı karşıya: iklim krizi, derinleşen kaynak kıtlığı ve artan ekonomik kırılganlık. Bu üçlü baskı, sadece çevre politikalarını değil; üretim biçimlerimizi, tüketim alışkanlıklarımızı ve kalkınma paradigmalarımızı da yeniden düşünmemizi zorunlu kılıyor. Mesele artık yalnızca çevreyi korumak değil; aynı zamanda sürdürülebilir, dirençli ve adil bir ekonomik mimari inşa etmektir.
Sayın Emine Erdoğan’ın himayelerinde 2017 yılında Türkiye’de başlatılan Sıfır Atık yaklaşımı, tam da bu ihtiyaca cevap veren bütüncül bir dönüşüm modelidir. Sıfır atık, yalnızca bir atık yönetimi tekniği değil; iklim eylemini, kaynak verimliliğini ve ekonomik dayanıklılığı aynı çerçevede buluşturan stratejik bir sürdürülebilir kalkınma vizyonudur.
ULUSAL BİR HAREKETTEN KÜRESEL BİR VİZYONA
Sıfır Atık Hareketi, ilk etapta atıkların kaynağında ayrıştırılması ve geri dönüşüm oranlarının artırılması hedefiyle yola çıktı. Ancak uygulama sürecinde temel bir gerçek ortaya çıktı: Asıl dönüşüm, atık oluştuktan sonra değil, atık oluşmadan önce başlıyor.
Kamu kurumlarında sistemlerin kurulması, okulların sürece dahil edilmesi, belediyelerle geniş ölçekli iş birlikleri geliştirilmesi ve 2020 yılında hukuki altyapının güçlendirilmesiyle birlikte sıfır atık yaklaşımı, gönüllü bir çevre uygulamasından kurumsallaşmış bir kamu politikasına dönüştü. Bu dönüşüm, toplumun ve bireylerin sürece aktif katılımı ile idari kapasitenin eş zamanlı olarak güçlendirilmesi sayesinde mümkün oldu.
30 Mart’ın, 14 Aralık 2022 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan edilmesi ise bu yaklaşımın küresel meşruiyetini daha da güçlendirdi. 105 ülkenin eş sunuculuğunda kabul edilen karar, sıfır atığı 193 ülkede karşılık bulan ortak bir küresel çağrıya dönüştürdü. Ardından kurulan Sıfır Atık Vakfı ise bu vizyona daha ölçülebilir, sürdürülebilir ve kurumsal bir zemin kazandırdı.
Bugün sıfır atık, Türkiye’nin çevre diplomasisindeki en güçlü yumuşak güç araçlarından biri haline gelmiştir.
GERİ DÖNÜŞÜMÜN ÖTESİNDE BİR İKLİM STRATEJİSİ
Sıfır atık çoğu zaman yalnızca geri dönüşümle eş anlamlı görülmektedir. Oysa geri dönüşüm, zincirin son ve daha az tercih edilen halkasıdır. Sıfır atığın temel amacı, atığın en baştan oluşmasını önlemektir. Ham madde kullanımını azaltmak, ürünlerin yaşam döngüsünü uzatmak, yeniden kullanım kültürünü yaygınlaştırmak, gıda israfını önlemek ve döngüsel ekonomi ilkelerini kurumsallaştırmak bu yaklaşımın temelini oluşturmaktadır.
Bu yönüyle sıfır atık, doğrudan iklim politikasıyla ilişkilidir. Çünkü her atık; boşa harcanmış enerji, su ve doğal kaynak anlamına gelir. Atığı azalttığımızda, üretim süreçlerinde kullanılan enerji miktarını da azaltır ve buna bağlı olarak karbon emisyonlarını düşürürüz.
Özellikle gıda atıkları kritik bir başlık oluşturmaktadır. Organik atıkların uygun olmayan şekilde depolanması sonucu ortaya çıkan metan emisyonları, kısa vadede karbondioksite kıyasla çok daha güçlü bir ısınma etkisine sahiptir. Bu nedenle sıfır atık uygulamaları, metan azaltımı yoluyla hızlı ve yüksek etkili iklim kazanımları sağlayabilir. İklim tartışmalarında çoğu zaman büyük enerji yatırımları öne çıkarılır. Oysa atık oluşumunu azaltmak, en düşük maliyetli ve en hızlı sonuç veren iklim eylemi araçlarından biridir.
KÜRESEL TİCARET VE REKABET ARTIK İKLİM EKSENİNDE ŞEKİLLENİYOR
Küresel ekonomi yeni bir döneme giriyor. Artık yalnızca fiyat ve kalite rekabeti yeterli değil. Ürünlerin karbon ayak izi, geri dönüştürülebilirlik düzeyi, kaynak verimliliği performansı ve yaşam döngüsü analizleri, ticari değerin ayrılmaz parçaları haline gelmiş durumda.
Sınırda karbon düzenlemeleri ve yeşil finansman kriterleri, üretim süreçlerini doğrudan ekonomik değerle ilişkilendiriyor. Bu bağlamda sıfır atık yaklaşımı yalnızca çevresel bir tercih değil; stratejik bir zorunluluktur.
Kaynak verimliliği; ham madde ithalatına bağımlılığı azaltır, enerji ve su kaynakları üzerindeki baskıyı hafifletir, üretim maliyetlerini optimize eder ve ihracat pazarlarında rekabet avantajı sağlar.
Ekonomik dayanıklılık ile çevresel sürdürülebilirlik arasındaki ilişki artık teorik değil; son derece somuttur. Kaynaklarını verimli yöneten ülkeler, kriz dönemlerinde çok daha dirençli kalabilmektedir.
SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA PERFORMANSIMIZI OLUMLU ETKİLEYECEK
Bugün kamu kurumları, belediyeler, özel sektör, üniversiteler ve sivil toplum arasında kurulan çok paydaşlı yapı sayesinde çevresel dönüşüm toplumsal bir karşılık üretmeye başladı. Ancak önümüzdeki süreçte bu dönüşümün daha da derinleşmesi gerekiyor.
Özellikle sanayi, ulaştırma, enerji ve tarım gibi yüksek kaynak tüketimine sahip sektörlerde atık oluşumunu kaynağında önleyen yeni modeller geliştirilmesi büyük önem taşıyor. Döngüsel ekonomi yaklaşımının üretim süreçlerine daha güçlü biçimde entegre edilmesi, Türkiye’nin sürdürülebilir kalkınma performansını doğrudan etkileyecektir.
COP31 ANTALYA: İKLİM DİPLOMASİSİNDE KRİTİK EŞİK
Türkiye’nin, 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da ev sahipliği yapacağı COP31, küresel iklim diplomasisi açısından kritik bir eşik olacaktır. Biz bu zirveyi yalnızca yeni hedeflerin konuşulduğu bir platform olarak görmüyoruz. COP31’i, uygulamanın hız kazandığı bir dönüm noktası olarak değerlendiriyoruz.
Antalya’ya giden yoldaki en önemli kilometre taşlarından biri ise 5-7 Haziran 2026 tarihlerinde İstanbul’da düzenlenecek Sıfır Atık Forumu olacaktır. “İklim Eylemi Olarak Sıfır Atık” temasıyla gerçekleştirilecek forumun, 180’den fazla ülkeden binlerce temsilciyi, 120’nin üzerinde bakanı ve 200’den fazla belediye başkanını İstanbul’da buluşturması hedeflenmektedir.
Forum, klasik bir konferans olmanın ötesinde tasarlanmıştır. Amaç; ülkeler, şehirler ve sektörler arasında uygulama odaklı iş birliklerini hızlandırmak ve sıfır atığı küresel iklim eyleminin temel yapı taşlarından biri haline getirmektir.
TAAHHÜTLERDEN UYGULAMAYA GEÇİŞ
İklim zirvelerine yönelik en büyük eleştirilerden biri, güçlü taahhütlerin sahada yeterince hızlı karşılık bulmamasıdır. Bizim hedefimiz, tam da bu boşluğu kapatmaktır.
Forum kapsamında; şehir ölçekli iklim eylemi taahhütleri geliştirilecek, uygulama odaklı ortaklık mekanizmaları kurulacak, yeşil finansman araçları güçlendirilecek, teknoloji ve inovasyon kapasitesi artırılacak ve döngüsel ekonomi modelleri yaygınlaştırılacaktır.
Yüksek Düzeyli Sanayi Bakanları, Yüksek Düzeyli Enerji Bakanları ve Yüksek Düzeyli Tarım Bakanları oturumlarında, sıfır atık yaklaşımının sektörel politikalara entegrasyonu ele alınacaktır. Gıda atıkları ve metan azaltımı, sürdürülebilir tedarik zincirleri ve şehir ölçekli dönüşüm modelleri forumun temel gündem başlıkları arasında yer alacaktır.
Amacımız, söylemi somut bir uygulama mimarisine dönüştürmektir.
İSTANBUL’DA ÇOK PAYDAŞLI BİR DÖNÜŞÜM
İklim eylemi yalnızca devletlerin sorumluluğunda değildir. Şehirler, özel sektör, yatırımcılar, akademi, girişimler, sivil toplum ve gençler bu sürecin asli aktörleridir. Sıfır Atık Forumu kapsamında; belediyeler arasında bilgi paylaşım ağları kurulacak, veri temelli akademik uygulama rehberleri geliştirilecek, özel sektör yatırımları ölçeklendirilecek, iklim krizinden en fazla etkilenen toplulukların sesi doğrudan duyulacaktır.
Adil geçiş ilkesi, bu yaklaşımın merkezinde yer almaktadır. Dönüşümün yükü kırılgan kesimlerin omuzlarına bırakılmamalıdır. Aksine, bu kesimler dönüşümün aktif öznesi haline getirilmelidir.
5–7 Haziran tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştireceğimiz büyük buluşmanın yalnızca kısa süreli bir forum etkisi oluşturmasını değil, uzun vadeli diplomatik, kurumsal ve stratejik sonuçlar üretmesini hedefliyoruz. Çünkü bugün dünya artık çevre politikalarını yalnızca teknik bir alan olarak değerlendirmiyor.
İklim değişikliği, enerji güvenliği, gıda arzı, şehirleşme, üretim modelleri ve ekonomik rekabet gibi başlıkların tamamı birbirine doğrudan bağlı hale gelmiş durumda. Bu nedenle sıfır atık yaklaşımı da yalnızca geri dönüşüm merkezli bir çevre politikası değil; ekonomik dayanıklılığı, kaynak verimliliğini ve sürdürülebilir kalkınmayı aynı çerçevede buluşturan kapsamlı bir dönüşüm modeli olarak öne çıkıyor.
GENÇLERİN ÜSTLENECEĞİ KRİTİK ROL
Özellikle gençlerin bu süreçte üstleneceği rol son derece kritik olacaktır. Gençlerin yalnızca iklim krizinin sonuçlarını yaşayacak nesiller olarak değil, dönüşümün aktif aktörleri olarak görülmesi gerekiyor.
İstanbul’da düzenleyeceğimiz forum kapsamında gençlik oturumlarına bu nedenle özel önem veriyoruz. Genç girişimcilerin, araştırmacıların ve yenilikçi çözüm üreticilerinin uluslararası platformlarla doğrudan temas kurmasını sağlamayı hedefliyoruz.
NEDEN ŞİMDİ?
Çünkü artık bekleyecek zamanımız yok. Daha az atık; daha az ham madde, daha az enerji tüketimi ve daha az emisyon anlamına gelir. Aynı zamanda daha güçlü bir ekonomi ve daha dirençli bir toplum demektir.
Türkiye, sıfır atığı küresel iklim eyleminin en uygulanabilir, ölçülebilir ve ölçeklenebilir başlıklarından biri olarak konumlandırmaktadır. Antalya’ya giden yol yalnızca diplomatik bir takvim değil; sahada gerçek karşılığı olan çözümler üretme iradesidir.
Bugün dünyanın ihtiyacı olan şey, daha yüksek sesle dile getirilen hedefler değil; güven veren somut uygulamalardır. Sıfır atık yaklaşımı bize temel bir gerçeği hatırlatıyor: İsraf önlenebilir. Kaynak verimliliği mümkündür. Dönüşüm gerçekleştirilebilir.
Ve bu dönüşüm, ortak akıl ve kolektif sorumluluk bilinciyle inşa edildiğinde küresel bir harekete dönüşecektir. İstanbul’da başlayan bu süreç, Antalya’da küresel bir dönüm noktası oluşturacaktır. Biz de sıfır atığı, insanlık için sürdürülebilir bir gelecek vizyonu olarak savunmaya devam edeceğiz.