Tarihe dönüş

Cumhuriyet ideolojisi Türkçülük çerçevesinde bir ulus-devlet inşası için dilden, yazıdan, tarihe uzanan, kılık-kıyafet dahil hayat tarzını kuşatan kültürel unsurları yenileyip Batı"nın modern-teknolojik medeniyeti ile harmanlayarak çağdaşlık iddiasına emek verdi.

Ama ne müzikte "Türk Beşleri", ne tiyatroda Anadolu"ya yayılan "Devlet Tiyatroları", ne mimari, ne resim bir netice vermedi.

Yine de girilen yolda hakim sermaye ve hakim kültürün tüm dünyaya yaydığı modern-teknolojik medeniyetin unsurları ülkemize de hakim oldu.

Bu hakimiyetin önünde asırların Doğu kültürü ile uğruna canlar verdiğimiz İslâm dininin bireysel ve toplumsal hayattan silinmesi mümkün olmayan ilkeleri duruyordu.

Böylece o üzerinde çok konuşup-yazdığımız Doğu-Batı çelişkisi, laik-dindar karşıtlığı, modern-muhafazakâr zıtlığından oluşan ikili yapı oluştu.

Bu ikiliği aşmak, yeni bir hamle için yeni bir dayanak bulmak gerekiyordu. Bunun ilk adımı tarihe yeniden bakmak (Kemal Tahir"i hatırlamak) ilmî, tarafsız çalışmaları artırmaktır.

Dünya soğuk savaştan sonra kabuk değiştirirken, Türkiye"de kendini yenilemeye kalkıştı. Yüzleşmeler birbirini kovaladı, askeri vesayet ile hesaplaşıldı; adliyeden maliyeye, maariften spora kadar hemen her alanda bir değişim heyecanı yaşandı.

Elbette ki sadece heyecan yüz elli yıllık alışkanlıkları, statükoyu birden değiştiremez. Ülke değişimin sancılarını çekiyor. İlk kez bir sivil anayasa yapmaya kalkıştı, olmadık maniler çıktı.

Ama cin şişeden fırlamıştı bir kere. Osmanlı Arşivi"nin binde biri bile kullanıma girdiği için, tarihte çok şey değişti.

"Muhteşem Yüzyıl" bu konjonktürde yayına başladı. Aslında Kanuni"yi falan anlatmıyor bu dizi. Dizi kadınlara hitap ediyor ve Harem entrikaları ile kadınlar arası iktidar mücadelesini dile getiriyor. Hakkında olumlu olumsuz çok şey yazıldı ama bir tarih merakı oluşturduğu su götürmez.

Ardından başka tarihi diziler geldi ve gelecek. Bakın bu diziye danışman olan değerli tarihçi Prof. Dr. Ferudun Emecan şunları söyledi (TV.de) "Pargalı"nın Hatice Sultan"la evlendiğini İslâm Ansiklopedisi"ndeki maddeye yazdım. Ama içimde bir şüphe vardı. Eşeledim, sonunda buldum. Pargalı Hatice Sultan"la değil, başka biri ile evlenmiş". Tarih böyledir. Bir belge çıkar herşeyi değiştirir. Ferudun Bey"in ilmî hassasiyetini ve dürüstlüğünü de zikretmeliyiz.

Tarih merakı dalga dalga yayıldı. Neden? Çünkü tarih insan için iki önemli dayanak sağlıyor. Biri kimlik, öteki aidiyet. "Dil" de böyledir.

Son yıllarda taşra belediyelerinin veya STK"ların güçlenmesi, bazı vakıfların kuruluşu ile taşra beldelerinde de tarihî neşriyatın gözle görülür biçimde arttığını görüyoruz. Misal Sivas"ta, Karaman"da, Konya"da, Maraş"ta ve başka beldelerde çok kaliteli dergiler çıkıyor. Buna çıkardığı kitaplar ve dergilerle Edirne"yi de katalım. Bunlar o beldelerin tarihine, kültürüne, diline, mutfağına, insanına, geçmişine ışık tuttuğu gibi; yeni nesillerin kalem tecrübelerine de zemin hazırlıyor.

Belediyeler şehrin tarihi, tarihi şahsiyetleri, özellikleri, güzellikleri üzerine peş peşe eserler neşrediyor. Böylece her şehrimizde bir "Şehir Kitaplığı" oluşmaktadır. Bu o şehrin kimliği, geleceği, hüviyeti, yeni nesillerin şuur kazanması için elzemdir.

Erzurum için bir serdengeçti çıkmıştır. Adı Ezel Erverdi. Atalarının yurdu için otuza yakın kitap neşretmiş, âdeta bir "Erzurum Kitaplığı" kurmuştur. (Dergâh Yayınları bünyesinde)

Ne yazık ki bu çaba Erzurumlular tarafından yeterince değerlendirilmedi.

Mimaride iyi niyet eseri Selçuklu ve Osmanlı esintisi yeni binalara sirayet ediyor.

Fatih Belediyesi Ordu Caddesi üzerindeki binaların cephelerini değiştirdi. Çok da güzel oldu. Bu yıl Vakıflar, Belediye ve Kültür Bakanlığı bin tarihi eseri ayağa kaldırıyor. Bu hamlenin tarihe dayanmadığını söyleyemeyiz. Belki tüm restore edilen binalar başarılı sayılmaz ama gösterilen gayreti alkışlamak lazım. Yeni binalarda da tarihi dokunun izlerini görmek mümkün (Gökdelenler hariç).

Kitap dünyasında hemen her yayınevi kendi görüşlerine uygun tarihi eserler yayımlıyor. Popüler tarihi romanlar büyük satış yapıyor. Tarih konulu çok çeşitli etkinlikler sergileniyor. Konferanslar, seminerler vb. Siciller yayımlanıyor, fotoğraf albümleri, tıpkı basımlar yapılıyor. "Tarihe dönüş" sanırım yeni nesiller üzerinde bir müsbet tesir uyandıracak. Ancak henüz neyin ne olduğunu bilme aşamasında değiliz.

Ecdadın birikiminden yeni bir hamle, yeni bir hareket, yeni bir kültür (İktisatta, siyasette, sanatta vb.) doğacak mı?

Bunu zaman gösterecek ama şu andaki tarih çalışmaları olumlu seyrediyor. Hat sanatında tezhib ve ebru da bundan otuz yıl öncesinde görmediğimiz bir bereket var. Dünya çapında hattatlarımız var. Bir Hasan Çelebi, bir Hüseyin Kutlu ve diğerleri bunun şahididir.