Hakikat resmedilebilir mi

Önceki yazımızda Mondrain düşüncesinde görünüşte bireysellik azaltıldıkça evrensel olanın açığa çıkacağına; İbn Arabî’de ise tekil sûretin, evrensel hakikatin önündeki engel olmak zorunda olmadığına ve onun bilakis hakikatin zuhura geldiği mahallerden biri olduğuna değinmiş ve bu farkın küçümsenmemesi gerektiğini “Peki neden” sorusuyla tahkim etmiştik.

Şundan ki, Mondrian’ın soyutlaması tekilliği azaltarak evrensele, İbn Arabî’nin tecellî anlayışı ise tekilde evrenselin izini idrak etmeye yönelir.

Bu bakışta İbn Arabî’nin hayal anlayışı daha da belirleyici hâle gelir. Zira hayal yalnız insanın zihninde gerçek olmayan görüntüler üreten bir yeti değildir. Hayal, farklı varlık ve idrak mertebelerinin birbirine geçebildiği bir berzah özelliği taşır. Berzah iki tarafı birbirinden ayırır, fakat aynı zamanda onları birbirine bağlar. Dolayısıyla hayal: ne yalnız duyulurdur ve ne yalnız akledilir; ikisinin arasında ve ikisine de açık bir mertebedir.

Sanat bakımından bunun sonucu önemlidir. Sûret ortadan kaldırılmaz. Fakat sûret yalnız maddî görünüş olarak da bırakılmaz. Dolayısıyla hayal sûreti: görünen ile mâna arasında işleyen bir imkân hâline getirir.

Mondrian’ın soyut-gerçekçi ressamı ise görünüşün bireysel unsurlarını tasfiye ederek yatay, dikey, renk, düzlem ve karşıtlık gibi temel plastik ilişkilere ulaşmaya çalışır.

İki hareket burada birbirine benziyor görünür: Her ikisi de görünürde kalmak istememektedir. Fakat Mondrian görünüşü soyutlayarak, İbn Arabî ise sûreti berzah olarak kavramakla ilerler. Bu nedenle: soyutlama değil tecerrüt; soyut gerçeklik değil bâtın, ‘plastik evrensel’ değil hakikat elzemdir. Bunları birbirinin karşılığı saymak ise, iki ayrı ontolojiyi kelime benzerliği içinde eritmek olur.

Mondrian ile bizim temel aldığımız sanat nazariyesi arasındaki en önemli ayrımın burada bulunduğunu düşünüyoruz. Zira Mondrian için “soyut” gerçekliğin karşıtı değildir. Bilakis tabiatın geçici, bireysel ve değişken görünüşleri ayıklandığında ortaya çıkan daha esaslı ilişkiler düzenidir. Bu nedenle onun: soyut-gerçek ifadesindeki gerçek, görünen nesnenin altında hükmeden: denge, ilişki, karşıtlık, ritim ve evrensellik anlamına gelir.

Fakat İslam düşüncesindeki hakikat, bu anlamda bir soyutlama sonucu elde edilmiş öz değildir. Hakikat, insan zihninin görünüşlerden yaptığı eksiltmenin sonunda kalan şey de değildir.

Bu ayrım hayatîdir. Mondrian’ın hareketi genelde: çokluğu azalt, bireyselliği tasfiye et, değişkenliği gider, evrensel ilişkiye ulaş şeklindedir.

Hakikat anlayışında ise hareket: çokluğu yok ederek Bir’e ulaşmak değildir. Çokluk, Bir’in karşısındaki ontolojik hata da değildir. Varlıkların farklı sûretlerde zuhuru, hakikatin birliğini ortadan kaldırmaz. Dolayısıyla tevhid: çokluğun geometrik olarak sadeleştirilmesi değil, çokluğun kendi başına ve kendinden var olmadığının idrakidir.

Mondrian’ın dikey ve yatayı dengeye getirmesi, renkleri temel karşıtlıklara indirgemesi yahut doğal biçimi saf plastik ilişkiye dönüştürmesi güçlü bir birlik arayışıdır. Fakat bu birlik tevhid değildir. Çünkü tevhid plastik bir ilke değil, ontolojik / ilahî bir hükümdür.

Aynı şekilde Mondrian’ın “evrensel”i de “hakikat” değildir. Çünkü evrensel, çok sayıdaki görünüşten soyutlama yoluyla çıkarılabilir; hakikat ise görünüşlerden türetilmez.

Böylece iki güzergâh arasındaki fark en açık biçimini kazanır: Mondrian: görünüşten soyut-gerçeğe, İslam sanat nazariyatı: sûretten hareketle hakikate yönelen nazara koşuludur. Birincisi sanatsal tasfiye yoluyla evrensel ilişkiyi görünür kılmak isterken, ikincisi hakikati resmetmek yahut ele geçirmek istemez; sûreti, hakikate yönelen idrakin mahalli hâline getirir.

Bu ayrım bizi daha esaslı bir soruya getirir: Eğer Mondrian “soyut-gerçek”i resimde görünür hâle getirebiliyorsa, hakikat de sanatta görünür hâle getirilebilir mi?

Burada cevabımız ihtiyatlı olmalıdır. Her şeyden önce hakikat bir resim konusu değildir. Sanatçı hakikati eline geçirip onu biçime dönüştürmez. Çünkü böyle bir iddia hakikati sanatçının tasarrufuna vermek anlamına gelir.

İslam sanatında sanatçının yaptığı daha sınırlı, fakat ontolojik bakımdan belki daha derin bir iştir: Hakikati temsil etmek değil, nazarı hakikate açık hâle getirecek sûreti kurmak… Bu nedenle hat levhası Allah’ı göstermez. Cami Allah’ın mekânını resmetmez. Geometrik tezyinat tevhidin diyagramı değildir… Bunlar, nazarı maddî görünüşte hapsetmeyen; görüneni kendi üzerine kapatmayan ve idraki kendisinden daha fazlasına açık tutan sanat tarzlarıdır.

Eğer bu farkı tam olarak görmez ve korumazsak, tıpkı müsteşrik ve münafıklar gibi İslam sanatını “soyut sanat”ın tarihsel bir öncülü olarak okumaya başlarız.

Kömür eskizinde Las Meninas Atölyesi