Buradan Yunan liderlere bir şey çıkmaz

Parnasizm, 19. yüzyıl Fransız edebiyatının en güçlü akımlarından biriydi. 1860’ların başlarında ortaya çıkan bu akımla ilgili Suut Kemal Yetkin’in yıllar önce basılmış “Edebiyatta Akımlar” kitabında çok kıymetli bir bölüm vardı. Bilindiği gibi Servet-i Fünun şair ve yazarları Parnasizm edebî akımından derinden etkilenmiş, şiirlerini onlar gibi yazmaya çalışmışlardı. Suut Kemal Yetkin’in Parnasizm akımıyla ilgili bölümde kurduğu bir bağlantı çok önemli ipuçları içeriyordu. Yetkin, Parnasyenlerin Victor Hugo’nun “Les Orientales” adlı şiir kitabından etkilendiklerini söylüyordu. Akımın temel özelliklerini anlamak için bu kitaba başvurmak gerektiğini düşündüm. Parnasyenlerin Hugo’dan etkilenmelerini yadırgamadım fakat büyük Fransız yazarını romanlarıyla biliyorduk. Buna karşın yeni bir akım onun şiirlerine dayanıyordu. Bundan daha şaşırtıcı olan ise şiir kitabının adıydı. Buna rağmen “Les Orientales” adı üzerinde durmak için biraz zaman geçecekti.

Hugo, “Les Orientales”i 1928’de yazmış. Hugo, 1821’de Mora Yarımadası’nda başlayan Yunan İsyanı’ndan heyecana kapılır. Biz Yunan İsyanı diyoruz, onlar bağımsızlık savaşı. Hugo, Yunanlıların Osmanlı devletine karşı isyanının coşkusuyla Fransızların tipik oryantalist yargılarını şiire taşır. Hugo’nun Yunanlıları idealize eden mısraları da dönemin Fransız fikir hayatını şekillendiren önyargılardan beslenir. Hugo’nun izinden giden Parnasyenler de klasik Yunan heykel sanatıyla ilgilenirler.

Klasik Yunan sanatının, edebiyatının ve felsefesinin çok farklı sahalarda Avrupa’yı derinden etkilemesini, felsefe ve aydınlanma düşüncesini merkeze koyarak açıklamak herhâlde kendini sınırlandırmak anlamına gelir. Bu, bizde sıkça görülen bir hastalıktır. Oldukça kısa bir zaman önce bir sanat edebiyat dergisinde Lord Byron’u özgürlük tutkusundan dolayı övgüye layık gören bir makale okumuştum. Eğer bu yazıyı yazan kişi Hugo’nun şiir kitabını keşfetmiş olsaydı herhalde onu da özgürlük tutkusu dolayısıyla övgüye boğacaktı. Zaten daha önceleri Hugo hakkında benzer ifadeler çokça sarf edilmişti. Zaman içinde Byron’u göklere çıkaran birçok makalenin yazıldığını da biliyoruz. Hâlbuki 19. yüzyılda İngilizler ve Fransızlar, Osmanlı coğrafyasına yönelik hayallerine araç olduğu için Yunan’ı Batı’ya taşımışlardı. Bu sebeple Fransız, İngiliz ve Almanlardaki etkiyi, Yunanlıların araç olma özelliği ile izah etmek gerekir.

Peki, Hugo’nun Yunan’dan etkilenmesine ve coşkuyla şiir yazmasına sebep olan başka faktörler var mıydı? Yunanlıların Mora’da başlayan isyanından sadece yirmi yıl önce Napolyon orduları Akka’da Cezzar Ahmet Paşa karşısında mağlup olmuş, Fransızların Doğu hayalleri suya düşmüştü. Hugo’nun coşkusunda büyük bir ihtimalle bu yenilginin acısını silme dürtüsünün payı da vardır. Dolayısıyla İngiliz, Fransız, Alman ve Rus edebiyatında Yunan övgüsünü bu ülkelerin Türk düşmanlığından ziyade Doğu hayalleriyle ve kendi aralarındaki rekabetle ilişkilendirmek gerekir. Yunan İsyanı’na öncülük edenler arkalarında bitmez tükenmez bir destek olduğunu biliyorlardı. Siyaset ve askeriye dışında sanat, edebiyat ve felsefe de Osmanlı’ya karşı isyana katılmıştı. Onlar da bu teşvik sayesinde yüz yıl boyunca Doğu’ya gitme hayali ile heyecana kapıldılar.

Aradan bir yüz yıl daha geçtikten sonra bu kez Yunan siyasiler, Siyonist İsrail ve Hindistan temsilcileriyle sık sık görüntü vermeye çalışıyor. Yunan temsilciler 19. yüzyılda olduğu gibi yayılmacı emellerini Avrupa Birliği şemsiyesi altında İngiliz, Fransız ve Almanların emelleriyle telif etmeye çalıştı. Fakat bu sefer sanat, edebiyat ve felsefe dünyasından aynı ölcüde destek bulamadılar. Gerçi hâlâ aydınlanma öyküsü Klasik Yunan’dan başlıyor ama bunun siyasette ve askeriyede yeniden bir karşılık bulacağına dair çok fazla işaretle karşılaşmıyoruz. Herhalde Türk edebiyatında da güçlü bir yankı uyandıramayacaklar.

19. yüzyılda Alman, İngiliz ve Fransız siyaseti hem kendi içinde güçleniyor hem de yayılmacı politikaları bütün dünyayı derinden etkiliyordu. Tarafların tamamında devamlılığa dair bir inanç doğmuştu. Milletler bu inançtan dolayı değişmek gerektiğine inandı. Ama asıl dönüştürücü faktör devamlılığa olan inançtı. Yunan liderler 19. yüzyılda bu inançla harekete geçti. Fakat geçmiştekinin aksine İsrail’in ve Siyonizm’in aynı inancı doğurmayacağı çok açıktır. Çünkü İsrail’in yayılmacı üstünlüğü hem kendinden kaynaklanmıyor hem de bu üstünlüğün Avrupa ve ABD sanat, edebiyat ve felsefesinde bir karşılığı yok. İşi, yasaklarla götürüyorlar. Buradan Yunan liderlere bir şey çıkmaz.