İzmir hep sol muydu? Serbest Fırka’dan bugüne

Son dönemde siyasette transfer ve yer değiştirme tartışmaları kimi zaman siyasi etik kimi zaman da iktidarın alanı daraltma stratejisinin bir aracı olarak yorumlanıyor. İktidar, bir yönüyle cazibe merkezi olma iddiasını sürdürse de kendisine yönelik teveccühün nedenlerine dair bir sorgulamaya da tabi tutuluyor. Belediye meclislerindeki seçimleri dışarıda bırakırsak AK Parti’ye geçme yönünde irade gösteren birçok ismin birbirinden farklı gerekçe ve motivasyonlarla bu kararları aldığına şahit olduk. Aydın ile görünür olan Afyon ile belirgin biçimde hissedilen bu siyasal durum, İzmir ile devam ediyor. İzmir’in diğerlerine nazaran çok daha fazla tartışılması, hiç kuşkusuz aktörün kendisinden ziyade İzmir’in sosyolojisi ve seçmen demografisi ile ilgili. Uzunca bir süredir solun hegemonyasının gözlemlendiği İzmir, tarihte de hep sol ya da daha klasik ifadesiyle CHP ile mi yönetildi?

Çok partili hayata geçiş denemeleri açısından kontrollü muhalefet dönemi olarak adlandırılan Serbest Cumhuriyet Fırka tecrübesi, hem İzmir hem de Türkiye geneli açısından oldukça mühim bir deneyimdir. 1930’a gelindiğinde, içerideki sosyo-politik gerginliği azaltma ve görece demokratik bir siyasal zeminin teşekkülü için Atatürk, Ağustos 1930’da Serbest Fırkanın kurulması yönünde telkinlerde bulunmuş ve parti kurulmuştu. Ali Fethi Okyar, kendisine alan açan tek parti iktidarına karşı ciddi bir muhalefet dili geliştirmiş ve rejimin işleyişiyle ilgili oldukça önemli eleştiriler ortaya koymuştu. Partinin kuruluşunu takiben eylül ayının başında Okyar’ın İzmir’de yaptığı miting, geniş kitlelerin ilgisine mazhar olmuş ve parti, yükselişini yine aynı yıl içerisinde yapılan yerel seçimler düzleminde de göstermiştir. Hile karıştırıldığı iddiasının gölgesinde yaşanan seçim tecrübesi sonucunda Serbest Fırka, İzmir’de bazı ilçeleri kazanmış ve umulmadık bir başarı göstermiştir.

Çok partili hayata resmi geçiş anlamındaki 1946 ile başlayan Demokrat Parti (DP) tecrübesi de İzmir açısından oldukça mühimdir. Menderes’in bölge üzerindeki etkisi ve DP’ye ilk seçimlerde gösterilen yoğun teveccüh 1950 ile birlikte İzmir’de de hissedilmişti. DP’nin hegemonyasında geçen on yıllık tecrübenin 1960 darbesi ile kesintiye uğraması, yerini yine sağ gelenekten gelen Adalet Partisine (AP) bırakacaktı. Başlarda parti içerisinde DP’lilerin mirasını tevarüs etme ve onları savunma noktasında görece ürkek bir pozisyon takınılsa da AP geniş kitleler nezdinde DP’nin devamı olarak görülüyordu. Nitekim darbe sonrasında yapılan ilk yerel seçimlerde (1963) AP İzmir’de seçimlerin galibi olmuş ve buradaki iktidarını 1970’lerin ortalarına kadar sürdürmüştü. 1973’te CHP’nin kurumsal ve ideolojik olarak yenilenmesinin getirdiği avantajla İzmir tekrar CHP’ye geçecek ve buradaki üstünlük 1980 darbesine kadar CHP lehine sürecekti.

Darbe sonrasındaki parti kapatma süreçleri ve askeri rejimin kontrollü siyasi manevraları politik açıdan darbeyi gerçekleştirenlerin ummadığı sonuçlar üretecekti. Özallı yılların rüzgarına bigane kalmayan İzmir, ANAP’ı 1984 seçimlerinde yerel yönetimde iktidara taşıyacak ve bu başarı 80’lerin sonuna kadar sürecekti. 1990’lardaki siyasi istikrarsızlığın sağda yarattığı ivme kaybı İzmir’in tekrar sol siyasete geçmesi ile neticelenecek ve 1999’da DSP ile başlayan yerel yönetim tecrübesi 2000’lerin başı ile CHP’ye geçerek bugüne kadar solun İzmir’de ciddi bir hegemonya tesis ettiği yıllar söz konusu olacaktı.

Çeyrek asırlık kesintisiz iktidar olma performansı ile AK Parti, İzmir’de çok ciddi adaylar çıkarmış ve fakat sonucu değiştirememiştir. Sonraları Başbakanlık yapacak isimlerin dahi aday olarak gösterildiği İzmir’de 2019 ve 2024 yerel seçimlerinde oy artışı anlamında nisbi bir başarı sağlanmış ama neticede İzmir, solun kalesi olarak tescillenmiştir. Tüm bu tarihsel izleği aktarmamdaki sebep, bugün seçmen tercihleri ve Türkiye’nin kritik birtakım olaylarında gösterdiği “duyarlılıklar” üzerinden İzmir’in sol siyasete sabitlenemeyeceğidir. İzmir’in çok partili hayata ilişkin denemelerin yapıldığı Serbest Fırka tecrübesinden bu yana çeşitlilik gösteren bir seçmen davranışının olduğunu bilmekte fayda var. Bugün yapılan transfer tartışmalarından bağımsız olarak İzmir sosyolojisinin nasıl ve neden dönüştüğü, niçin bugün solun kalesi olarak anıldığı ve Türkiye’nin son yirmi yılının bunda ne ölçüde etkili olup olmadığı üzerine kafa yormakta fayda var. Bu tür tartışma ve veriye dayalı sonuçlar, İzmir’e olduğu kadar Türkiye’nin sosyo-politik açıdan haritalandırılmasına da katkı sağlayacak ve seçmen davranışı üzerine daha sağlıklı analizler yapılacaktır.