Türkiye ve Batı’yla ilişkilerde simetri talebi

Tanzimat, Osmanlı-Türk modernleşmesi açısından kıblenin değişimi olarak yorumlanan bir süreçtir. Bir yönüyle kurtuluşun reçetesi olarak da algılanan bu değişim, Tanzimat sonrasında yoğun biçimde süregelen bir yakınlaşmanın da miladı olmuştur. Söz konusu yakınlaşma, sonraları Osmanlı nasıl kurtarılabilir sorusunun siyasi bir cevabı olan Batıcılık şeklinde tezahür etmiş ve bugüne kadar bu kıble sabit olarak kabul edilmiştir. Değerler ve medeniyet düzlemindeki tartışmalara rağmen, kıble ile ilgili vurgular sabit kalmış, Batı sadece siyasi bir ortak değil dahil olduğumuz medeniyet olarak da tasavvur edilmiştir. 2. Dünya Savaşı sonrasında Truman Doktrini ile sabitleşen bu çizgi, günümüze kadar farklı tartışmalar olsa da ana akım olarak kabul edilmiştir.

Bu ilişki biçiminin getirdiği siyasi ve kültürel tartışmalarda görece yeni arayışlar söz konusu olsa bile Türkiye-Batı ilişkileri uzunca bir süre asimetrik düzlemde ilerlemiş ve zaman zaman bu durum bir tür vesayet olarak kendisini göstermiştir. Son yıllarda Türkiye’nin bu vesayeti aşma ve Batı ile simetrik ilişki kurma talebi, stratejik otonomi arayışı olarak yorumlanmış ve bu politikada epey de mesafe kat edilmiştir. Özellikle savunma sanayideki ivmesi ile pozitif ayrışan Türkiye, bu kapasitesini oyun değiştirici rolü ile tahkim etmiş, tüm bu kazanımlar da Türkiye’yi diplomaside önemli bir aktör konumuna getirmiştir. Türkiye’nin bir bütün olmasa da Batı ile simetrik düzlemde yeniden kurgulamaya çalıştığı bu ilişki biçimi çoğu zaman engellemelerle karşılaşmıştır.

Son dönemde özellikle Avrupa Birliği üyelik sürecinde karşılaşılan sorunları bu minvalde okumakta fayda var. Made in Europe ile bağlamını değiştiren bu tartışma, Türkiye’nin Libya ile deniz yetki alanlarına dair yaptığı anlaşma ile farklı bir boyut kazandı. Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki mücadelesine yeni bir soluk getiren bu anlaşmanın Avrupa’da kaygı ile karşılanması, hiç kuşkusuz bu simetrik ilişki talebinin yarattığı huzursuzlukla ilgili. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in bu anlaşmayı bölge devletlerinin egemenlikleri açısından bir tehlike olarak yorumlaması bu huzursuzluğun en somut göstergesidir.

Peki von der Leyen, aynı kaygıları ABD’nin Yunanistan’daki faaliyetleri söz konusu olduğunda ya da her iki ülkenin de NATO müttefiki olmasına rağmen Fransa ile Yunanistan’ın savunma bağlamına ilişkin yaptıkları ortak anlaşmalarda da duymuş muydu? Yahut, Türkiye’nin Kıbrıs sorununu çözmeye vakfettiği enerjiyi tersine çevirmeye çalışan, Güney Kıbrıs’ın AB üyeliği konusunda bir endişe duydu mu? Vize serbestisi, göç ve birçok konuda yaşanan tartışmaya ek olarak, Türkiye’nin stratejik otonomisini tahkim edebilecek deniz yetki alanları gibi girişimlere mesafe geliştiren aktörler, neden Türkiye ve Yunanistan söz konusu olduğunda doğrudan Yunanistan yanında pozisyon almayı tercih ediyorlar?

Belki son soru ikili ilişkilerin seyri ve niteliği açısından da bambaşka bir tartışmayı beraberinde getirebilir. Hiç kuşkusuz bir Batı yok. Bugün Batı olarak kategorize ettiğimiz entite, kendi başına bir siyasi ve ekonomik birlik olmanın çok uzağında. Özellikle Rusya-Ukrayna savaşı ile belirgin biçimde hissedilen bu husus, birliği teşkil eden üyelerin kendi çıkarları söz konusu olduğunda nasıl bir ayrışmaya savrulabileceklerini çok net göstermektedir. Özellikle ABD’nin Avrupa’ya yönelik Trump ile sertleşen tutumu da dikkate alındığında, ülkelerin ittifaklardan ziyade kendi çıkarları ekseninde hareket eden aktörler olduğu gerçeğini de bizlere göstermektedir. Bugün Batı’da yaşanan bu ayrışmayı medeniyet söylemi üzerinden tadil etmeye dönük bir arayış da söz konusu hiç kuşkusuz ve esas hikaye bence burası.

Bu bağlamda, geçtiğimiz günlerde ABD Dışişleri Bakanı Rubio’nun Yunanistan’da yaptığı konuşma bu tadil ve revizyon siyasetinin en belirgin örneğidir. Rubio’ya göre Batı, ya dünyanın liderliğini sürdürecek ya da küçülerek çözülme ve çöküş yoluna girecektir. Batı’nın bir dönüm noktasında olduğunu, ve dünya liderliğini sürdürmesi gerektiğini salık veren Rubio, çareyi Batılı değerlerin yeniden gündeme getirilmesinde görmektedir. Ona göre Batı, evrensel değerleri temsil eden bir siyasal birlik ve yapı değil aksine gücü ve liderliği temsil eden kadim bir medeniyet.

Klasik Trumpçı söylemin bir yansıması olarak da okunabilecek bu konuşma, Batı’nın kendi içinde nasıl bir birlik kurması gerektiğini de açık biçimde ortaya koymaktadır. Palantir manifestosundan tutun da Vance ve Rubio’ya kadar hissedilen bu politik çizgi, bugün Avrupa’ya da bir çağrı yaparak Batı üzerinden konumlanmanın dışında bir seçenek kalmadığını söylemektedir. Türkiye’nin bu medeniyetçi söylem ve Avrupa’dan duyulan kaygılara karşı geliştirdiği refleks, bu konudaki duyarlılığının çok erken bir dönemde başladığını da göstermektedir. Türkiye, özcü ve medeniyetçi biçimde karşısına çıkan bu dışlayıcı söylemin yarattığı erken farkındalıkla, stratejik otonomisini tahkim edecek işbirliklerine daha fazla sahip çıkmalıdır. Türkiye’nin Batı’nın her şubesi ile kurduğu ilişkide hissedilmesi gereken bu ilişki biçiminin simetrik olmadığı her an ve durum, Türkiye’nin aleyhine olacaktır. Son dönemdeki ittifak ve gelişmeleri bu bağlamda analiz etmenin faydalı olacağı kanaatindeyim.