Güvenlik kaynakları sürpriz Tahran zirvesini nasıl yorumluyor?

Son ayların en çarpıcı gelişmelerinden biridir: Türkiye, S. Arabistan ve Pakistan’dan (Mekke İttifakı) üst düzey yetkililer sürpriz bir şekilde Tahran’a gitti. MİT Başkanı İbrahim Kalın, S. Arabistan Savunma Bakanı Prens Selman ve Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir, İran’da, İran Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai ile bir araya geldi. Görüşmenin bir bölümüne İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan ve Dışişleri Bakanı Arakçi de katıldı (Tahran’ın görüşmeye verdiği önemi gösterir.) Bu zirve çok önemlidir. Üzerinde düşünmek ve perde arkasına odaklanmak gerekir. Bir gün sonra Muhsin Rızai’nin dini lider Mücteba Hamaney’le görüşerek konuşulanları raporlaması zirvenin önemini artırmıştır. Bu meselenin ne anlama geldiği konusunda bir analizim var. Peki, gelişmelere vakıf güvenlik kaynakları nasıl yorumluyor? Önce kendi analizimi, daha sonra onlardan dinlediklerimi aktaracağım.

Bir. Mekke İttifakı bölgesel bir ihtiyaç gereği kuruluyor. Bir yönüyle şartlar İttifak’ı zorunlu kılıyor. O ihtiyaç “bölgeye sahip çıkacak, sorunlara bölgesel perspektifle çözüm üretecek, bölgeye ait kurumsal bir yapı” oluşması gereğiydi. Krizlerin çözümü ve yönetilmesi için “muhataplıktı.” Geçtiğimiz hafta gerçekleşen R4-E3 (Bölgesel Dörtlü, Avrupa Üçlüsü) zirvesi İttifak’ın Batı tarafından da “bölgedeki muhatap” olarak kabul edildiğini gösteriyor. Hemen ardından Tahran’da yapılan toplantı, R4-E3 zirvesi ve bu kavramlarla birlikte düşünülmeli.

İRAN’IN İÇERİYE VE DIŞARIYA MESAJI

İki. Tahran’daki buluşmanın basına bu şekilde duyurulması -bence- planlanmıyordu. Ancak İran bunu alayıvala ile duyurdu. Normaldir. İhtiyacı var. Böylece hem içeriye hem dışarıya mesaj vermiş oldu. İran toplumuna verdiği mesaj; İran’ın hala ayakta olduğu, bugüne kadar izlediği politikanın sonuç verdiği, ekonomik ambargo sürerken krizi çözmek için Tahran’ın çalıştığı şeklindedir. Dışarıya (ABD’ye) verdiği mesaj ise “müzakereye açık olduğu” yönündedir.

Üç. Toplantıya katılanlar çarpıcı. Amerikalılar “İran’ı kim yönetiyor, bilmiyoruz” diye şikayet ediyor. Daha önce pek çok kez duyduk: İran Dışişleri Bakanı ile yapılan anlaşmaların akıbeti, Arakçi İran’a döndükten sonra değişebiliyor. Çünkü “son sözü” söyleyen başkaları var. Tahran’daki toplantıya İran tarafından Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri Rızai’nin katılması, bir gün sonra Hamaney’le görüşmesi ve konuşulanları raporlaması şu anlama gelir: Tahran’da Mekke İttifakı ile buluşan İran rejiminin bizatihi kendisidir. Orada konuşulan her şey ciddiye alınmalıdır.

ANLAŞMAK İSTİYORLAR

Dört. Tahran’ın önceliği belli. ABD’nin ekonomik ambargosu altında eziliyor. Akabinde; yeni ve daha büyük bir saldırı dalgasından, rejimin ve ülkenin selameti ile toprak bütünlüğünden endişe ediyor. Bu kapsamda İran yeni bir pozisyon alıyor. “ABD ile ne savaş ne barış durumunu bitirmeliyiz” diyorlar. Ne demek bu? Bence ABD ile anlaşmak istiyorlar. Elbette Hürmüz talebinden vazgeçmeden. Bu vurguyu Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan dile getirdi. Mücteba Hamaney’in de Rızai’ye benzer bir mesaj verdiği duyuruldu. Demek ki ciddidir. İran anlaşma istiyor. (Körfez medyasına göre) Mekke İttifakı’ndan ABD’ye baskı yaparak “iki haftalık bölgesel ateşkesi sağlamalarını” bekliyor (Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ABD Başkanı Trump’la önceki akşam yaptığı sürpriz görüşmeyi de bu trafiğin bir parçası olarak okuyorum.)

Beş. Türkiye, S. Arabistan ve Pakistan’ın öncelik sıralaması daha farklı: Yemen’de Riyad’a dönük saldırıların durması, Kızıldeniz’de seyrüsefer güvenliğinin sağlanması, Husilerin Yemen hükümetiyle bir anlaşmaya varması, ABD-İran savaşının yayılmadan sona ermesi, bu kapsamda İran’ın Hürmüz’de statükoyu değiştirecek adımlardan kaçınması, ABD ile nükleer başlıkta anlaşarak çatışmaların bitirilmesi… Sonraki aşama İran’ın bölgede kurulmakta olan mimarinin parçası haline getirilmesi ve bölgesel normalleşme de bence konuşulabilir.

YEMEN’DE SULAR ISINIYOR

Altı. İran, “Husiler üzerinde bir etkim yok” diyerek talepleri reddediyor ama orada sular ısınıyor. S. Arabistan ritmi her gün artan bir saldırı silsilesi ile karşı karşıya. Mekke İttifakı, Riyad’ın güvenliğini sağlamak için savunma adımı atacak. Bunu biliyoruz (Mısır meclisi de talep gelmesi halinde Suudi Arabistan’a asker gönderilmesi kararını onayladı. Husiler bunu “savaş ilanı” olarak gördüklerini duyurdu.)

Özetlersek… İran, ABD’ye “Anlaşmak için bu kez ciddi” olduğunu göstermek istemektedir. Mekke İttifakı’ndan Washington’u ikna etmesini istemektedir. Ancak Husilerin saldırılarını durdurmak için adım atmayı reddetmektedir. Görüşmeler devam edecek. Anlıyoruz ki… İran ve Yemen’deki çatışmalar da…

GERİLİMİ KONTROL ETMEK, YENİ İLETİŞİM KANALLARI AÇMAK

Buraya kadarki bölüm benim analizimdi. Peki, gelişmelere vakıf güvenlik kaynakları zirve için ne diyor? Özetleyeyim:

Bir. Türkiye, geleneksel diplomasi kanallarının yanı sıra istihbarat diplomasisini de kullanarak krizlerin büyümesini önlemeyi hedefliyor. Tahran’daki toplantı da bu çabanın bölgesel boyutu.

İki. Yemen’de çatışmalar derinleşirken bu düzeyde bir temas kurulması, bölgesel sorunların yalnızca askerî tedbirlerle yönetilemeyeceğinin farkında olunduğunu gösteriyor.

Üç. Tahran’daki görüşme, bölgedeki tüm sorunların çözüldüğü anlamına gelmez. Ama farklı çıkar ve önceliklere sahip ülkelerin aynı masa etrafında buluşabilmesi, gerilimin kontrol altında tutulması ve yeni iletişim kanallarının geliştirilmesi bakımından önemli.

Dört. Bölgesel krizlerin çözümü, yalnızca dışarıdan gelecek müdahalelere veya önerilere bağlı olmak zorunda değil. Bölge ülkeleri kendi aralarında diyalog kurabildiği, ortak çıkarlarını belirleyebildiği ve bunları somut işbirliği adımlarına dönüştürebildiği ölçüde gelecekleri üzerinde söz sahibi olabilir.