Modern zamanlarda değişen yaşlı algısı

Kırdan kente hızlı göç, yalnızca mahallelerimizi, aile yapımızı değiştirmedi. Yaşlılarımızın hayatını, aile içindeki rollerini, toplumsal statülerini ve hatta toplumun yaşlılığa yüklediği anlamı da değiştirdi.

Anadolu’da özellikle kırsalda insan, kendi doğal hayatının ve sosyal çevresinin içinde yaşlanır. Yaşı ilerlese, gücü kuvveti azalsa da alıştığı, bildiği hayatın dışında kalmaz. Uzak tarlaya gidemese de evin önündeki bahçesiyle, kısmen de olsa hayvanlarıyla ilgilenir, tabiat ile bağını koparmaz. Torunları ile vakit geçirir. Hayatın bizzat içinde olmaya devam eder. Kırsalda yaşlıların kıymeti yalnızca üretim kapasitelerinden kaynaklanmaz. Onlar aynı zamanda ailenin hafızası, mahallenin/köyün akil insanı, kültürün de taşıyıcısıdır.

Sanayi toplumunun insana sadece üretim kapasitesi üzerinden değer biçmesi, kapitalizmin insanı üretim ve tüketim eksenine sıkıştırması, üretim gücünü kaybeden insanı adeta yok saymakta, toplumdan dışlamakta.

Meslek hayatı boyunca çalışan, üreten, sorumluluk üstlenen insan, emeklilik ve takip eden yıllarda bütün bu rollerinden peyderpey uzaklaşıyor. Şehir hayatında seçenekler, çocuklar ile ortak hayat azalınca, yaşlılar bir anlamda yapayalnız kalmakta, hatta yaşam amacını da yitirmekte.

Psikiyatrist Viktor Frankl’ın ‘’insanın anlam arayışı’’ üzerine düşünceleri tam da burada önem kazanıyor. İnsan, bir eser ortaya koyabildiği, bir insanla etkileşime girdiği, hayatına anlam veren bir amaçla bağ kurabildiği ölçüde zorluklarla baş etme gücünü de artırabiliyor.

Aklımda deli deli sorular;

İnsanı sadece üretim kapasitesi ile değerlendiren modern toplumlarda emeklilik ile birlikte insanın toplumdaki değeri azalıyorsa ortalama yaşam süresinin artmasıyla acaba insanoğlunun mutsuz yılları mı artıyor?

KÜLTÜR TAŞIYICILARI

Medeniyet tasavvurumuzda yaşlılık, sadece biyolojik bir dönem, bir son değildir. İnsanın kıymeti de sadece üretim gücü ve kapasitesiyle ölçülmez. Tıpkı tabiattaki pek çok canlıda olduğu gibi yaşlılık, tecrübe, toplumsal hafızayla bir konuma ve değere sahiptir. Aksakal geleneği, köyün ihtiyar heyeti bu kadim medeniyetin tecrübeye verdiği değerin birer yansımasıdır.

Konu sadece yaşlıların yalnız kalması ve mutsuzluğu da değil aslında.

Yaşlılarla gençler arasındaki bağın zayıflaması, aynı zamanda toplumsal hafızanın zayıflaması ve hatta yok olması demek değil mi?

Bir milletin hafızası, ninesinin anlattığı hikâyede, dedesinin verdiği öğütte, aile sofrasında, gündelik hayatın içinde yaşar. Çünkü kültürel miras yalnızca kitaplarla, okul yoluyla aktarılmaz, aktarılamaz.

Kadim doğruların nesilden nesle aktarılmasında, sözlü kültür ve kuşaklar arası etkileşim, vazgeçilemez unsurlardır. Hızlı iç göç ile değişen aile yapımızda yaşlılara hak ettikleri yeri veremedik. Modern toplumlarda çocuklarımızı dede ve ninelerinden mahrum ettik. Toplumsal afızamızın silinmesine sessiz kaldık.

TUİK 2023 Yaşlı Profili Araştırmasına göre, yaşlıların %81,9’u kendi deneyimlerinden faydalanılması gerektiğini söylüyor.

Bugün sıkça tartıştığımız değerler eğitimi meselesine biraz da buradan okumamız gerekiyor.

Kuşaklar arasındaki bağı kaybeden toplumlar, yalnızca yaşlılarını yalnızlaştırmaz; kendi hafızalarını da cılızlaştırır, yoksullaştırır.

Ne Yapabiliriz?

TÜİK’in ilgili araştırmasına göre 65 yaş üzeri kişilerin %81,5’i kendi evinde bakım hizmeti almak veya oğlu/kızıyla birlikte yaşamak istiyor. Yaşlıların sadece %5,1’i huzurevine gitmeyi tercih ediyor.

Öncelikle modern hayatın içinde kuşaklararası etkileşimi ve dayanışma becerisini yeniden güçlendirecek, yaşlıların kendi doğal ortamları içinde yaşayacağı modeller geliştirmeliyiz.

Elbette bugünün şehir hayatında, 2+1 veya 3+1 dairelerde üç kuşağın aynı çatı altında yaşamasını önermek pek gerçekçi değil.

Aynı evde yaşamak zorunda olmadan birbirine yakın yaşamak mümkün değil mi?

TOKİ başta olmak üzere toplu konut projelerinde, isteyen aileler için anne babalarla evlatlarının aynı sitede, hatta mümkünse yan yana dairelerde yaşayabilmelerine imkân sağlayacak modeller geliştirilebilir. ‘’Aile Dostu Şehircilik’’ yaklaşımıyla kura ve yerleştirme sistemlerinde, kuşaklar arası yakınlığı destekleyen tercihlere imkân sağlanabilir.

Böylece yaşlılar kendi evlerinde, kendi hayat düzenlerinde, bağımsızlıklarını koruyarak yaşarken, ihtiyaç duyduklarında çocuklarına ve torunlarına kolayca ulaşabilirler. Bu yaklaşım, yaşlı bakımına destek olmanın ötesinde, kuşaklar arası kültürel aktarımı da güçlendirecektir.

Diğer yandan imar planlarında, toplu konut projelerinde, tıpkı çocuklar için parklar, okul, sağlık tesisi planlandığı gibi yaşlıların gündelik sosyal yaşamları için alanları da planlamak, artan yaşlı nüfus için önemlidir. Evlerine yakın, gün içinde, becerilerine uygun, doğal yaşam ortamlarından kopmadan tabiatla veya yaşıtları ile zaman geçirecekleri alanlar, yaşlıların anlam kaybına düşmelerine, yalnızlık hissetmelerine engel olacaktır.

Yeni şehirler inşa ederken, modern hayatın tam ortasında da aile bağlarımızı güçlendirebiliriz. Bir taraftan şehrin tüm imkânlarını kullanırken, aynı zamanda kadim medeniyetimizin kuşaklar arası dayanışma anlayışını da yaşatabiliriz.