Bakışın letâfetinden doğan tebessüm

Suret ve tasvir meselesini ele aldığımız önceki yazılarımızda ele aldık ancak minyatür üzerine yaptığımız yeni okumalar, bizi bu konuya yeni bir halka eklemeye sevk etti. Kanaatimizce minyatürün ruhunu yalnız el-Musavvir ismiyle açıklamamız yeterli değildir. Onda aynı zamanda el-Latîf isminin de belirgin bir tecellîsi vardır.

Bu kanaate bizi götüren ilk husus, Osmanlı minyatürünün seyri sırasında kendiliğinden beliren o hafif tebessümdür. İlk bakışta bunun sebebi, perspektifin bulunmayışı, ölçülerin bilinçli biçimde değiştirilmesi veya figürlerin Batılı resimde alışık olduğumuz tabiî oranları taşımaması gibi görünür. Fakat biraz dikkat edildiğinde, bu tebessümün biçim bozmaktan değil, bakışın letâfetinden doğduğu anlaşılır.

Bu noktada Türkçenin sunduğu estetik imkân dikkat çekicidir. Gül (çiçek) ile «gülmek» fiili arasında etimolojik bir bağ bulunmasa da ses yakınlığı bu iki kelimeyi aynı estetik iklimde buluşturur. Gül, gülmek, gülümsemek, güldürmek... Bunlar yalnız dilin tesadüfleri değil, şiirin ve kültürün aynı ses çevresinde kurduğu ince akrabalıklardır. Böylece seyredilen minyatür, seyredeni yalnızca gül-dür-mez; onu gülümsemeye, yani daha yumuşak ve daha derin bir hâle davet eder.

Fakat burada söz konusu olan, modern estetiğin “mizah” dediği şey değildir. Daha doğrusu, minyatürün dili komediye, hicve veya karikatüre değil; letâfete yakındır. Arapça ve Osmanlı Türkçesindeki letâfet, latîfe, tebessüm, mülâyemet, rikkat, zarafet gibi kelimeler, bu ruh hâlini modern dillerdeki humor, komedi, satir, ironi… gibi kavramlardan çok daha isabetli karşılar. Çünkü bunların merkezinde güldürmek değil, gönlü inceltmek vardır.

Nitekim Osmanlı minyatüründe, özellikle Surname ve Hünernâme gibi eserlerde görülen cüceler, hokkabazlar, çocuklar, hayvanlar, sazendeler, hanendeler ve türlü meslek erbabı hiçbir zaman küçültülmez. Onlar üzerinden alay edilmez. Aksine, hayatın bütün renkleri aynı rahmet iklimi içinde görünür hâle gelir. Minyatür, insanı kusuruyla teşhir etmez; onu merhametle kuşatır. Seyreden de bu yüzden kahkahaya değil, sessiz bir tebessüme yaklaşır.

Bu husus, Nasreddin Hoca fıkralarıyla da aynı estetik çizgiyi paylaşır. Hoca’nın fıkralarında olduğu gibi minyatürde de amaç, insanı küçük düşürmek değildir; hakikati tebessüm içinde göstermektir. Hikmet ile tebessüm burada birbirinden ayrılmaz. Çünkü hikmet, insanı sertleştiren değil, yumuşatan bir idraktir.

Bu noktada tebessüm meselesi bizi doğrudan ahlâka götürür. İslam geleneğinde tebessüm yalnızca bir yüz ifadesi değildir; edebin görünür biçimlerinden biridir. Nitekim Resûlullah’ın (s.a.v.) en son cennete girecek kişiyi anlattığı meşhur hadisinin (Hünnad Kıssası’nın) sonunda , bdullah b. Mes’ûd’un “Resûlullah’ın azı dişleri görününceye kadar tebessüm ettiğini” söylemesi dikkat çekicidir. Burada tebessüm, alay eden bir gülüş değil; rahmetin hikmet karşısındaki görünüşüdür.

İmam Gazzâlî›nin İhyâ›daki değerlendirmeleri de bu ayrımı açıkça ortaya koyar. O, insanı küçültmek, kusurunu yüzüne vurmak veya onunla eğlenmek anlamındaki suhriyyeyi ahlâken yasaklar. Çünkü alayın özü, başkasını eksilterek kendini büyütmektir. Tebessüm ise bunun tam tersidir: ne karşıdakini küçültür ne de güleni yüceltir. Bu bakımdan tebessüm, gülmenin incelmiş, ahlâkın ise görünür hâle gelmiş şeklidir.

Tam da bu sebeple Henri Bergson’un Gülme adlı eserinde geliştirdiği kuram ile İslam minyatürünün estetik mantığı arasında önemli bir ayrım bulunduğunu görüyoruz. Bergson’a göre gülme, insan davranışındaki mekanikleşmeye karşı toplumun geliştirdiği aklî ve toplumsal bir tepkidir; duygudan çok mesafe ve tarafsızlık gerektirir. Minyatürde ise tebessüm, mesafeden değil, yakınlıktan doğar. Seyreden kişi figürlerin dışında durmaz; onların rahmet iklimine dâhil olur. Dolayısıyla burada güldüren şey, aklın mekanik hükmü değil, kalbin letâfetidir.

Bunlardan hareketle şu sonuca varabiliriz:

Batı tasvir geleneği, özellikle Rönesans’tan itibaren dramatik olanı büyütmüş; trajediyi, çatışmayı ve bireysel gerilimi sanatın merkezine yerleştirmiştir.

İslam minyatürü ise dramatik olanı değil, hikmeti büyütmüştür. Hikmetin bulunduğu yerde ise çoğu zaman sessiz bir tebessüm vardır. Çünkü hikmet, insanı hayata üstün kılmaz; hayatın rahmet içinde nasıl aktığını fark ettirir.

Bu sebeple minyatürü açıklayan anahtar kavramın “mizah” değil, letâfet olduğunu düşünüyoruz. Letâfet, yalnızca estetik bir incelik değildir; aynı zamanda bir nazar terbiyesidir. Minyatür, seyreden kişiyi güldürmekten önce onun bakışını yumuşatır; hüküm vermekten önce merhamete yaklaştırır. Belki de bu yüzden, İslam tasvir geleneğinde el-Musavvir’in yanı sıra el-Latîf ismi de tecellî etmektedir.