Filozoflar ve edebiyatçılar

Tarih, yalnızca olayların değil, aynı zamanda düşünme (felsefe) ve anlatma (edebiyat) biçimlerinin de tarihidir. Bu tarih boyunca hakikat, iki ana dilde dile gelmiştir: felsefenin kavramsal dili ve edebiyatın tecrübe dili. Filozof, varlığı ve insanı düşüncenin iskeleti içinde kurarken; şair ve romancı, aynı hakikati yaşanmış hâliyle görünür kılar. Bu yüzden aynı çağda yaşayan büyük filozoflar ile büyük edebiyatçılar arasında çoğu zaman doğrudan bir etkileşim olmasa bile, derin bir zihniyet akrabalığı bulunur.

Orta Çağ, düşüncenin ilahî merkez etrafında örgütlendiği bir çağdır. Bu dönemde felsefe ile edebiyat, aynı metafizik evrenin iki ayrı ifadesidir.

Thomas Aquinas ile Dante Alighieri arasındaki ilişki, bu bütünlüğün en tipik örneğidir. Aquinas’ın skolastik sistemi Tanrı merkezli kozmosu kavramsal olarak inşa ederken, İlahi Komedya bu kozmosu yaşanır ve dramatik bir evrenedönüştürür.

İslâm dünyasında ise İbn Ruşd ile İbn Tufeyl, düşüncenin hikâyeleştiği bir eşikte buluşur. Hayy ibn Yakzan, felsefenin anlatı formuna bürünmüş hâlidir.

Bu hattın daha derin bir katmanında İbn Arabi ile Sadreddin Konevî yer alır. Bunların kurduğu metafizik yapı, Anadolu’da şu üç dilde karşılık bulur: Davud al-Kayseri ile düşüncede, Mevlana Celaleddin Rumî ve Yunus Emre ile şiirde. Ve burada aynı hakikat üç aşamada görünür: kuruluş, sistemleşme ve tecrübe.

Rönesansla birlikte düşüncenin merkezi Tanrı’dan insana doğru kayar. Bu kayma hem felsefede hem edebiyatta insanın iç dünyasına yönelişi doğurur.

Montaigne ile William Shakespeare, insanın çok katmanlı doğasını iki farklı türde araştırır: biri deneme ile, diğeri dram ile.

René Descartes ile John Milton ise rasyonalizmin eşiğinde buluşur. Descartes’ın aklî temellendirmesi ile Kayıp Cennet’in kozmik anlatısı, aynı zihinsel iklimin iki farklı tezahürüdür.

Aydınlanma, aklın, sekülerleşmenin ve bireysel bilincin (ben-cilliğin) öne çıktığı bir dönemdir. Bu çağda filozof ile edebiyatçı çoğu zaman aynı kişide birleşir.

Voltaire ile Jean-Jacques Rousseau hem düşünce hem edebiyat alanında üretim yaparak bu birleşmeyi temsil ederler.

David Hume ile Laurence Sterne arasındaki ilişki ise daha inceliklidir. Hume’un deneyimciliği, Tristram Shandy’nin parçalı anlatısında edebî bir biçime dönüşür.

Klasik Alman dönemi’nde ise düşünce, metafizik ile estetik arasında yoğun bir gerilim üretir.

Immanuel Kant ile Goethe, aynı çağın iki yüzü gibidir. Kant aklın sınırlarını çizerken, Faust insanın arayışındaki sınırsızlığı sahneye taşır.

Friedrich Hegel ile Friedrich Hölderlin ise aynı doğum yılında birleşen iki yoldur: diyalektik düşünce ile şiirsel metafizik, farklı biçimlerde aynı hakikati yoklar.

Modern çağın (19. yy.) başlamasıyla birlikte insanlık hem toplumsal hem varoluşsal bir krizle karşı karşıya kalır.

Karl Marx ile Charles Dickens, sanayi toplumunun eleştirisini biri teoriyle, diğeri romanla kurar.

Søren Kierkegaard ile Fyodor Dostoyevsky, bireyin içsel dramını ve inanç krizini paralel biçimde işler.

Friedrich Nietzsche ile Leo Tolstoy, ahlâk, din ve insan üzerine farklı yönlerden aynı büyük soruya yönelir.

Bu hattın daha içsel bir katmanında Rainer Maria Rilke ile Sigmund Freud yer alır. İnsan ruhunun derinliği şiir ve psikanalizde birlikte açılır.

20. yüzyıl, insanın hem kendisine hem dünyaya yabancılaştığı bir çağdır.

William James ile Henry James, bilinç deneyimini felsefe ve romanda paralel biçimde işler. Bu hat, William Faulkner ve Virginia Woolf ile “bilinç akışı” tekniğinde edebî zirveye ulaşır.

Martin Heidegger ile Franz Kafka, varlık ve yabancılaşma sorununu aynı karanlık ufukta paylaşır.

Zaman meselesi ise Henri Bergson ile Marcel Proust arasında yeni bir boyut kazanır. Bergson’un “süre” kavramı, Kayıp Zamanın İzinde ile edebî bir tecrübeye dönüşür.

Bu hat Türk edebiyatında Abdülhak Şinasi Hisar, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Yahya Kemal Beyatlı ile sürer: zaman, hatıra ve süreklilik estetik bir forma kavuşur.

Bunların devamında Jean-Paul Sartre ile Albert Camus, varoluşçuluğu hem düşünce hem edebiyat alanında kurar.

Bu kriz, Türk şiirinde Necip Fazıl Kısakürek ve Sezai Karakoç ile farklı bir istikamete yönelir: varoluş sancısı, metafizik bir diriliş fikrine dönüşür.

Öte yandan Ludwig Wittgenstein ile James Joyce, dilin sınırlarını zorlayarak düşünce ile anlatı arasındaki bağı yeniden kurarlar. Ulysses bu ilişkinin en radikal örneklerinden biridir.

Sonuç olarak bu tarihsel panorama bize, Virginia Woolf’un roman özelinde söylediği meşhur sözü konumuz esasında genelleştirme imkanı verir: Bir felsefe bir edebiyat tarafından içselleştirilmemişse ya felsefede ya edebiyatta ya da her ikisinde birden bir hata vardır.