Düşüncenin İslam’la ilişkisinden ne anlamalıyız? (4)

Düşüncenin İslam’la ilişkisini tartışan yazı dizisine niçin başladığım, sanırım dizinin ilk yazısından anlaşılıyor ama herhangi bir belirsizlik kalmaması için daha açık ifade edeyim: Modernleşme süreci, İslam kelimesinin klasik dönemde kazandığı geniş anlamın daralmasına yol açtı. Klasik dönem için kullanılan İslam kelimesi medenî hayatın tüm ayrıntılarını ifade edecek şekilde genişlemiş ve İslam diniyle ilişkinin muhtelif seviyeleri tefrik edilebilir hale gelmişti. Lakin modern dönemdeki gelişmeler ve köklü dönüşümler klasik dönemin kabullerini fesada uğrattı. Öyle ki klasik dönemde uzun süreçte ve yoğun tartışmalar sonucunda yaygın kabul görmüş değerlendirme ve kullanımlar da sorunlu hale geldi. Çünkü modernleşme süreci önemli ölçüde Batılılaşma süreci olduğundan hem bizim ülkemizde hem de diğer Müslüman ülkelerde İslam naslarını dikkate almadan nazarî hayatı inşa ve amelî hayatı tanzim etme taraftarları üretti. Fakat bu görüş taraftarları karmaşık bir demografiye sahip olagelmiştir.

Bir kısmı gerçekten İslam dinini benimsemiyor, “İslam’ın terakkiye mani olduğunu” düşünüyor ve İslam’dan hareketle dile getirilecek her türlü inanç ve uygulamayı isabetsiz buluyor. On dokuzuncu yüzyılın sonları ile yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde azınlıkta olan bu tavır hem modern bilim ve felsefenin ideolojik anlatısının yaygınlaşmasına hem de Batılılaşmanın ivmesine paralel şekilde güçlendi.

Bir kısmı, İslam’a karşı değil, tam tersine İslam dinini benimsiyor ama dinin teoride gayb alanıyla, uygulamada ise ibadethaneyle sınırlı kalmasını istiyor. Bu sebeple de resmî kurumlar dışında dinî kurumlara kuşku ve inkarla yaklaşıyorlar. Resmî kurumların da kabiliyetlerinin olabildiğince küçültülmesi gerektiği kanaatindeler. Zira görünürlüğü ve etki alanı artan dinin bir yandan eskilerin köhnemiş düşünce ve hayat tarzının dayatılmasına, diğer yandan da iktidar heveslerini gizleyen maskeye dönüşeceğini düşünüyorlar. Aslında bu grupta yer alanların, hatırı sayılır bir yekuna ulaştığı söylenebilir.

Bir kısmı ise öncekilere nispetle daha mutedil bir yaklaşıma sahip, daha ziyade müesses nizamı düzenleyen kurallar anlamında şeriata mesafeli duruyor. Bunlar hukukî ve siyasî iddialarından arınmış bir din anlayışının millî kimliğin aslî bir parçası olarak korunması gerektiğini ve bu anlamıyla dinin hayatın tüm alanlarına nüfuz etmesini gerektiğini düşünüyor.

Bu grupların karşısında klasik dönemde ortaya çıkan ve müesses hale gelen geniş anlamıyla İslam’ın hayatın her alanında görünür ve hâkim olması gerektiğini düşünenler var.

Yani İslam kelimesinin anlam değişimi ve kapsam daralması sadece bir adlandırma sorunu olmadığı gibi sadece değişimin hangi formlarının teorik olarak meşru kabul edileceğiyle sınırlı da değildir. Türkiye’de millet bölünmesi söylemlerinin esasında da sözü edilen yaklaşımlar ve bunlara göre şekillenen gruplaşmalar yer alıyor.

Kanaatimce görüş ve cemaat farklılıkları, henüz irtibat ve birlik noktalarını tam olarak aşındırmış değil, dolayısıyla hakikî bir bölünmeden bahsetmek zor. Zaman zaman söylemlerin gücü, grupların temsil gücüyle ilgili mevcut duruma mutabık olmayan kanaatlerin oluşmasına yol açıyor. Özellikle şahsi gözlemler ekseriyetle genel vaziyeti temsil etmediğinden yanıltıcı oluyor. Fakat boyutları ne olursa olsun ortada bir sorun olduğu da aşikâr. Sorun çok farklı açılardan ele alınabilir. Benim maksadım, İslam’ın zuhurundan günümüze İslam’ın bir parçası sayılan, kapsamına dahil edilen veya sahih bir şekilde İslam’a nispet edilen şeylerdeki süreklilik ve değişim açısından meseleyi ele almak.