Acemoğlu’ndan Sanders’e: Distopik bir dünya tasavvuru

Son günlerde Daron Acemoğlu gibi isimlerin katkıları ile genişleyen bir tartışma var. Yapay zekanın eksende olduğu distopik bir teknopolitik düzen okuması yapan Acemoğlu, emek ve sermaye ilişkisinden demokratik dünyanın geleceğine dair bir dizi çıkarımda bulunmaktadır. Acemoğlu’na göre teknoloji devlerinin yarattığı büyük sermaye işçi sınıfı aleyhine bir sömürüyü beraberinde getirdiği gibi demokratik dünyayı da tehdit ediyor. Özellikle yapay zeka ve bilişim sistematiği üzerinden demokratik alanın dönüşümüne vurgu yapan Acemoğlu, önlem alınmadığı takdirde insanlığı karanlık bir tablonun beklediğini varsaymaktadır. Genel okuma ve önerileri üzerinden epey bir eleştiriye muhatap olmasına rağmen mevcut dijital ekosisteme dair uyarılarının dikkate alındığı ve yeni tartışmalara kapı araladığı söylenebilir. Birkaç sene önce Varoufakis’in teknofeodal dünya düzeni olarak tavsif ettiği bu yeni dünya, sadece sosyo-politik değil sosyo-ekonomik sonuçlar açısından da tartışılmaya değer.

Tüm bu tartışmalara ek olarak yapay zeka teknolojilerinin istihbarat alanında yarattığı etki de önemli bir tartışma. Özellikle 7 Ekim sonrasında İsrail üzerinden yoğun biçimde ele alınan bu konu, devletlerin yeni teknolojileri ne ölçüde kullandıklarını göstermesi açısından da oldukça önemli. Yüz ve ses tanıma başta olmak üzere insansız hava araçları üzerinden elde edilen verilerin tasnifi gibi konularda devasa ilerleme sağlayan ileri teknolojiler, devletlerin bu alandaki işlerini de kolaylaştırmaktadır. Teknik kapasitedeki artışla birlikte özellikle sosyal medyadaki büyük veri üzerinden birtakım sosyal medya manipülasyonları yapıldığı ve hibrit savaşın farklı formlarının sergilendiği görülmektedir. Nitekim son yıllarda Rusya-Ukrayna savaşının Avrupa’daki yansımalarına bakıldığında, istihbaratın dışında dijital platformlar ve bilişim teknolojilerinin de önemli bir savaş alanı olduğu rahatlıkla görülmektedir.

Rusya üzerinden ilerleyen tartışmanın merkezinde NATO yer almaktadır. Geçtiğimiz ay NATO bünyesindeki STRATCOM tarafından yayınlanan “Crisis, Control, Crusade: Russia’s Propaganda Architecture” başlıklı rapor, Rusya’nın hem konvansiyonel hem de dijital medyadaki propaganda faaliyetlerini ayrıntılı biçimde ele almaktadır. Rusya’nın dijital alanda deep teknolojileri nasıl kullandığı, hani internet platformlarına ağırlık verdiği ve özellikle Telegram üzerinden ne tür propaganda teknikleri kullandığına odaklanmaktadır. Hiç kuşkusuz bu tür eylemler sadece Rusya ve Çin ile mukayyet değil. Daha yakından bakıldığında demokratik ülkelerin de muhtelif enstrümanlarla bu alanda bir oyuncu olmak istedikleri ve sınırları zorladıkları bilinmektedir.

Baştaki tartışmaya döner isek oligopol bir mantıkla piyasayı kontrol eden teknoloji şirketlerine yönelik radikal kararlar alınması bir zorunluluk olarak görülüyor. Bernie Sanders’in yapay zeka alanında önde gelen firmaların sahiplerine gönderdiği mektup ile ABD’de daha fazla tartışılan bu konu, yapay zekanın öngörülen risk haritasına dair de epey şey söylemektedir. Sanders’e göre yapay zekadaki ilerleme sonrasında ortaya çıkan risk, insan denetimini devre dışı bırakan bir ortam oluşturmaktadır. Özellikle yasal dışı erişimlerle gündeme gelen yapay zeka teknolojilerinin biyolojik silah üretimine varan bir dizi olumsuz etkileri olabileceği endişesini paylaşan Sanders, geleceğin dünyasına dair oldukça karamsar bir tablo ortaya koymaktadır.

Çareyi regülasyon ve çalışmaların bir süre durdurulmasında gören Sanders ve Acemoğlu gibi isimlerin mücadelesi, piyasada ne denli dikkate alınıyor? Bir tür frankstein sendromuna dönen bu teknolojilerin yaratacağı risk ve tehditlerin dünyayı nereye götüreceği hiç kuşkusuz sadece onların konusu değil. Fakat Papa 14. Leo’nun da dahil olarak yapay zeka ve her türlü teknolojik kapasiteyi insancıllaştırma girişiminin reel düzlemde bir karşılık bulduğu söylenemez. Burada söz konusu isimlerin romantize ederek talep ettikleri insanlık lehine olsa da mevcut piyasa düzlemini elinde tutan elitler ve ilgili teknolojilerin devletlerin bir tür rekabet alanına dönüşmesi, bu taleplerin realist çizgide karşılık bulamayacağını göstermektedir. Çin ve ABD arasındaki yoğun rekabetin hemen her alana yayıldığı gerçeği, daha kontrolsüz bir dünyanın habercisi aslında. Bu nedenle devletler piyasayı etkisi altına alan bu oligopol mantığın bir yönüyle destekçisi durumundalar.

Yakınlarda Silikon Vadisini ABD devletinin fonlandığı haberlerini duyunca şaşıranlar olmuştu. Aksine Alex Carp’ın manifestosunda da dolaylı biçimde gibi ifade ettiği gibi, bizatihi Silikon Vadisi ABD devletinin bir uzantısıdır. Bir sonraki yazıda ABD’nin istihbarat ve dış politika ile sosyal bilimleri (entelektüelleri) nasıl sisteme eklemlediğini ve istihbaratı dönüştürdüğünü izah etmeye çalışacağım. Her iki konu da bu tür yeni teknoloji ve bilgi kaynaklarının istenildiği takdirde nasıl ve ne ölçüde devletin birer uzantısına dönüşebileceklerini görebilmek adına oldukça önemli.