Yapay zekâ ve üniversitesi fikrinin geleceği

Son dönemde yoğun biçimde tartıştığımız ve etki alanları üzerinden ele aldığımız yapay zeka ve daha genelde bilişim teknolojileri konusu, hemen her mecrada karşılaştığımız bir olgu. Savaştan siyasetin doğasına ekonomiden eğitim modellerinin güncellemesine dair bir dizi alanda temas ettiğimiz bu olgu, etkisini her geçen gün artırıyor. Devletler açısından da kritik bir rol atfedilen ilgili alandaki mücadele, uluslararası rekabetin en görünür olduğu alanlardan biri aynı zamanda. Daha çok ABD-Çin arasında yoğun mücadelelere konu olan bu alan, diğer ülkeler için de bir hayli dinamik bir fotoğraf ortaya koyuyor.

Bu hızlı ve radikal değişimi ıskalamak istemeyenlerin yoğun bir yatırımla ilgili alana müdahil oldukları görülmektedir. Kaçınılmaz biçimde bu rekabetin içinde bir aktör olarak kendisini ayrıştırmak isteyenlerle bu rüzgarın dışında kalmak istemeyenler arasında da ciddi farklar oluşmaktadır. Bir yanda devasa bütçelerle hegemon olmak isteyenler diğer yanda da sınırlı kaynaklarla bu alandaki trendin dışında kalmak istemeyenler. Dijital eşitsizlikler üzerinden de ilerleyen bu dinamik süreç, dışarıda kalanlar açısından da hayli tedirgin edici.

ÜNİVERSİTE NEREYE?

Yapay zeka ve bilişim teknolojileri üzerinden gelecek perspektifine konu olan en önemli alanlardan biri de üniversiteler. Üniversitelerin bu geleceğe nasıl hazırlanacakları tartışmalarının yanı sıra mevcut durumda bu rüzgardan ne ölçüde etkilendikleri de önemli bir tartışma. Öyle ki son yıllarda üniversite fikri ve üniversitenin bir kurum olarak geleceğine dair epeyce bir tartışma var. Özellikle sosyal bilimler üzerinden yapılan tartışmalarda, yapay zekanın bu alanı önemli biçimde kontrol edeceği ve istihdam koşullarını radikal biçimde etkileyeceği varsayılıyor. Öyle ki bu argümanları besleyen veriler de söz konusu.

Sadece Türkiye’de değil dünyanın muhtelif yerlerinde sosyal bilimler alanındaki kontenjanların dolmadığı birçok alanın tedrici biçimde kapanmak zorunda kalacağı varsayılıyor. Türkiye’de de son birkaç yılda, bazı bölümlerle ilgili alınan kararlar ve öğrencilerin bu bölümleri seçme eğilimleri birlikte düşünüldüğünde, sosyal bilimler açısından çanların çaldığı görülmektedir. Hiç kuşkusuz bu bütünüyle sosyal bilimin ve düşünceye dayalı mesleklerin yok olacağı anlamına gelmiyor. Ama mevcut durumdan etkilenme ve dönüşme pratiklerine bakıldığında, daha geçerli ve işlevsel bir sosyal bilim pratiğine ihtiyaç duyulacağı ve mevcut gelişmeleri yakından takip edenlerin hayatta kalacağı bir sistem öngörülüyor.

Yapay zekanın sosyal bilimler alanını dönüştürme süreçlerindeki öngörülere bakıldığında birçok öngörünün bile çok kısa sürede gerçekleştiği görülmektedir. Nitekim çok kısa süre önce ünlü Sosyolog Bryan Turner’ın da ifade ettiği gibi, yapay zekanın üniversitedeki sosyal bilim programlarına daha fazla nüfuz edeceği, bilimsel dergiler ve editörlük süreçlerinden tutun da birçok araştırmayı bile yapay zeka üzerinden yapmanın mümkün olacağı düşünülüyordu. Hali hazırda, söz konusu önerilerin önemli ölçüde gerçekleştiği gibi birçok prestijli üniversitenin tarihten sanata birçok alandaki öğretim üyesinin işlerine son verdiklerine şahit olunmaktadır.

Hiç kuşkusuz bu sürecin insan doğasına bakan yönleri var. Hubert Dreyfus gibi teknoloji felsefesi alanındaki önemli isimler, söz konusu teknolojilerin insan doğasına yönelik radikal etkileri olduğunu söylemektedirler. Özellikle çevrimiçi eğitimi ve dijital teknolojilerin epistemik ve ontolojik düzlemde oluşturduğu tehditleri rafine biçimde ifade eden bu isimler, insan doğası üzerinden daha korumacı bir eğilim ortaya koyuyorlar.

Hiç kuşkusuz radikal bir değişim ve dönüşüm sürecinde dünya. İlişki biçimlerimizden tutun da çatışma alanlarına kadar bir dizi sonuçları olan yeni teknolojilere bigane kalmanın bugünün dünyasına bir katkısı yok. Fakat değişimi planlamak ve stratejik düzlemde uzun vadeli hedefler ile hareket etmek gerekiyor. Tüm bu gelişmeler belki üniversite fikrini ortadan kaldırmayacak ama radikal biçimde dönüştürecek. O sebeple müfredattan istihdam alanlarına kadar genişleyen bu etki alanını yönetmek ve gelişen koşullara göre hareket etmek gerekiyor. Üniversite mezuniyetinin anlamı ve işlevi üzerine tartışmalarının yapıldığı bu dönemde, sadece öğrencilerin değil akademisyenlerin de değişen koşullara hazırlıklı olması ve yeni dünyanın kodlarını içselleştirmesi gerekiyor.