Batık maliyet yanılgısı..

ABD ve İsrail’in İran’a karşı başlattıkları hava saldırılarının 40. Günü’nde geçici ateşkes sağlandı. Pakistan’da yapılan müzakerelerin en önemli gündemiyse, savaş başladıktan sonra İran tarafından kapatılan Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasıyla ilgili. Oysa Amerikan-İsrail ortak saldırısının siyasî hedefleri arasında “Hürmüz Boğazı” yer almıyordu. Hürmüz Boğazı’nın kapatılması bu savaşın önceden hesaba katılmayan sonuçlarından sadece birisiydi. .

Savaşlar kurgulandıkları gibi gitmezler. Savaşın seyrini değiştiren sayısız faktör vardır. Bu faktörlerin bir kısmı önceden hesaba katılmayacak denli önemsiz görünürler. Atina’nın 2500 yıl önce Sicilya’yı işgal girişiminin son sahnesinde yaşanan bir vaka ilginç bir örnektir.

Bu son sahnede Atina’lı General Nikias askerlerini geri çekmeye karar vermişti. Tam da bu sırada “ay tutulması” yaşanmıştı. Atinalılar ay tutulmasının uğursuzluk getirdiğine inanıyorlardı. Bu yüzden Nikias çekilme kararını ertelemişti. Ancak erteleme kararı Atina ordusunun ve donanmasının yok edilmesiyle sonuçlanmıştı. Çekilmek bir yenilgiydi, ordunun ve donanmanın, Nikias dahil komutanlarıyla birlikte telef olmasıysa katmerli bir yenilgiydi.

Önceki yazılarımda değindiğim gibi, büyük bir donanmayla Sicilya’yı işgale giden Atinalılar, kuşatma altına aldıkları Siraküza şehir devletinin savunmaya bile geçmeden teslim olmasını bekliyorlardı. Ne ki hesap edilmeyen, ihtimal verilmeyen, önemsiz görülen birçok etken sebebiyle Atinalılar iki yıldan fazla orada kaldılar. Gelişleri olmuştu, dönüşleri olmamıştı.

Prusyalı general ve stratejist Carl von Clausewitz 1832’de yayınlanan “Savaş üzerine” başlıklı meşhur kitabının “savaşta sürtünme” bölümünde basit görünen faktörlerin savaşın seyrini değiştirecek kadar önemli sonuçlar doğurabileceğini belirterek şöyle devam ediyordu:

“Her savaşın kendine göre özellikleri vardır. Her savaş kayalıklarla dolu keşfedilmemiş bir deniz gibidir: komutan bu kayalıkları sezebilir, fakat onları hiç görmemiş olduğundan, karanlıkta rotasını tayin ederek bunların etrafından dolanmak zorundadır. Ters yönden bir rüzgar esti mi, yani şans aleyhine döndü mü, uzaktan bakan için her şey yolunda görünse de komutanın imdadına ancak büyük bir ustalık, enerji ve soğukkanlılık yetişebilir.”

“Küçük İpuçları” filminde Denzel Washintong’ın canlandırdığı Joe ‘Deke’ Deacon, çiçeği burnundaki dedektif meslektaşına, “Küçük detaylar Jimmy! Seni küçük ayrıntılar parçalar. Seni ele veren şey teferruatlardır” der. Bu cümle Clausewitz’in son derece basit görünen şeylerin bile ölümcül olabileceğine dair görüşünün bir film karakterine söyletilmesidir.

Atina’nın düşmanın dayanıklılığını ve savaşma iradesini yanlış değerlendirmesi kısa süreceği varsayılan seferin hayli uzamasına sebebiyet vermişti. Kaybettiğini bilmesine rağmen Atina ilave kuvvetler göndererek durumu değiştirebileceği yanılsamasına kapılmıştı. Atina, Yunan dünyasının en büyük donanmasının hezimete uğradığını kabullenmeyecek kadar kibirliydi.

Atinalılar Sicilya işgal girişimine büyük bir yatırım yapmıştı. Bu yatırımın boşa çıkmaması için daha fazla para harcamışlar, ilave asker ve gemi göndermişler ancak sonuç değişmemişti. Emperyalist kibri Atinalıların kanı ve hazinesine çok pahalıya mal olmuştu. Günümüzde bu türden askeri yenilgiler “batık maliyet yanılgısı” başlığı altında ele alınıp değerlendiriliyor.

ABD’nin Vietnam’a müdahalesi de yoğun hava bombardımanlarıyla başlamıştı. ABD, hava bombardımanın “Kuzey Vietnam güçleri”nin iradesini kıracağından emin görünüyordu. İstediği sonucu alamayan ABD karaya yüzbinlerce asker çıkarmak zorunda kalmıştı. Tırmanarak uzayan savaş, süprizlerini ortaya çıkarmıştı. Dünyanın en büyük askerî gücüne sahip ABD, Vietnamlı köylülerin direnişini küçümsemenin bedelini ağır şekilde ödeyecekti.

Amerikalılar haritada yerini bile bilmedikleri bir ülkede savaşırken, Vietnamlılarsa ülkelerini kurtarmak için savaşıyorlardı. On yıl kadar Vietnam’da kalan ve yaklaşık 60 bin askerini kaybeden ABD “Güney Vietnam Yönetimi”ni yüzüstü bırakarak çekilmek zorunda kalmıştı.

Tarihçiler, politika yapıcıların çatışmaya bu kadar büyük bir yatırım yaptıktan sonra geri çekilemeyeceklerini düşündükleri için, “batık maliyet yanılgısı”nın “Vietnam Savaşı”nın tırmanmasında da önemli rol oynadığını savunuyorlar. Kaybettiği parayı geri kazanmak için daha fazla parayı masaya koyan ve nihayetinde hepsini kaybeden kumarbazlar gibi, politika yapıcılar da “batık maliyet yanılgısı”na kapılarak kendi siyasî felaketlerinin kurbanı oluyorlar.