Sanat, görme güçlerini kendi hakikatlerine yerleştirmektir

Önceki yazımızda imanın ne yalnız iç gözün ne de yalnız dış gözün işi sayılmaması gerektiğini, nitekim böyle bir ikiliğin, İslam’ın din ile dünyayı, zâhir ile bâtını birbirinden koparmayan tevhidî anlayışına uymayacağını söyleyerek, dış gözün de imanla görebileceğine, iç gözün de vehim ve kuruntuyla perdelenebileceğine işaret etmiş ve dolayısıyla burada asıl ayrımın gözlerde değil, bakışların istikametinde olması gerektiğini belirtmek suretiyle, perspektifsizliğin söz konusu istikametin, idrakteki imkânı olduğunu iletmiştik.

İbn Arabî’nin “İnsanın dışında olduğu gibi içinde de gözü vardır” sözü, görmenin bu çoğulluğuna işaret eder. Nitekim onun düşüncesinde göz hem duyu hem hayal gözüyle görmeyi sağlar. İnsan kimi zaman duyulur sandığı şeyi hayal gözüyle, kimi zaman da hayalî sandığı şeyi duyu gözüyle algılayabilir. Bu ikisini birbirinden ayırt etmek, İbn Arabî’ye göre önemli bir ilimdir. Çünkü görme, retinal gözün önündeki nesneyi kaydetmesinden ibaret değildir; görülen suretin hangi idrak mahallinde belirdiğini ve hangi hakikate işaret ettiğini fark etmeyi de gerektirir.

İbn Arabî’nin bukalemun örneği, perspektifsizlik bakımından çok açıklayıcıdır. Farklı renklere giren bukalemuna bakan insan, aynı varlığı değişen suretler içinde görür. Görülen şey tek olduğu hâlde oluşlar değişmektedir. Bakış onu bir tek görünüşle sınırlandıramaz. Öyleyse suretin değişmesi, hakikatin ortadan kalkması demek değildir. Aksine görünüşlerin çokluğu, hakikatin tek bir surette tüketilemeyeceğini gösterir. Perspektif nesneyi belirli bir yerden ve belirli bir anda sabitlerken hayal, aynı hakikatin farklı suretlerde görünmesine imkân verir.

Sanat ise bu imkânın görünürlük kazandığı bir berzahtır. Duyulur suret ile hayalî suret, dış dünya ile iç idrak, zaman ile zamansızlık burada birbirini yok etmeden karşılaşabilir. Bundan dolayı İslam sanatında birbirinden uzak mekânların, farklı zamanlarda meydana gelen hadiselerin, bir yapının içiyle dışının yahut bir kişinin birden fazla hâlinin aynı yüzeyde buluşması bir resmetme kusuru değildir. Bu tasvir, gözün belirli bir anda gördüğü manzarayı değil, hadisenin mana içindeki bütünlüğünü gözetir.

Minyatür yüzeyinde insanın ufka doğru küçülmeyişi, gözün tabii kanunundan habersizlik yani bilgisizlik nedeniyle değildir. Öte yandan minyatürde bir şehir, saray yahut bahçe tek bir seyir noktasına da kapanmaz; bakış yüzeyde dolaşır, mekân bir mülk gibi karşısında kurulmak yerine okunacak bir işaretler düzenine dönüşür. Böyle bir yüzeyde derinlik yok değildir; derinlik gözün içine çekildiği yanılsamada değil, suretlerin açıldığı mana katlarındadır.

Bu tutumla perspektifsizlik görünürü iptal etmez, onu nihai olmaktan çıkarır. Sûret gereklidir; fakat sûrette durmak putlaştırıcıdır. Hayal gereklidir; fakat hayalin kurduğu biçimi Hakk’ın kendisi saymak sınırlamadır. İbn Arabî’nin belirttiği üzere ibadet eden insan, ibadet ettiği şeyi görebileceği bir surete indirdiğinde Hakk’ı tahayyülünün sınırlarına çekmiştir. Böylece gözü ve bakışı temizlenmek de sûretsiz kalmak değil; sûretin sınırlayıcılığını ve her sûretin aşılması gereken bir kayıt olduğunu bilmek demektir.

Burada İslam sanatına mahsus temel ayrım belirir: Daha önce de ifade ettiğimiz gibi Hakk hayalde tecellî eder, fakat surette temsil edilemez. Tecellî, görünmeyenin bir surette görünmesi; temsil ise görünmeyenin o suretle ikame edilmesi eğilimini taşır. Tecellî sureti açar, temsil onu kapatır. Tecellîde suret, kendisinden ötesine geçen bir emanet; temsilde ise görünmeyenin yerini tutan bir nesne hâline gelebilir. Dolayısıyla İslam sanatı hayali reddetmez; hayali suretin tahakkümünden kurtarır.

Bu yüzden perspektifsizlikte mesele yalnız gözün değil, hayalin de terbiyesidir. Zira hayal sınırsız bir keyfîlik alanı değildir. Duyulara, hafızaya ve sûret kurma gücüne muhtaçtır; kalbe gelen düşüncelerin rabbânî, melekî, nefsânî yahut şeytânî oluşunu ayırmak gerekir. İbnü’l-Arabî’nin bilgi mahallini temizleme ısrarı da buradan doğar. Gözün her gördüğüne, hayalin her kurduğuna ve düşüncenin her ürettiğine aynı hakikat değeri verilmez. Sanatın hürriyeti de ayırt etmesiz bir serbestlik değil, görme güçlerini kendi hakikatlerine yerleştirmedir.

Yine İbn Arabî’nin “İbret gözün, itibar ise kalp gözlerinin amelidir” sözü de sanatla nazar arasındaki köprüyü kurar. Göz eşyayı görür, fakat bakış orada kalmaz; görüleni bir geçiş yerine dönüştürür. İbret, görünenden görünmeyene geçmek; itibar ise bu geçişi kalpte ölçüp yerli yerine koymaktır.

Buna göre sanat eseri, gözü kendisine bağlayan son durak değil, nazarı kendi ötesine geçiren bir eşiktir.

Nasipse buradan devam edelim.