Mısır"daki trajik pozisyon

Trajik durum, insanoğlunun içine düştüğü tümüyle insanî durumlardan biridir.

İnsanın iki müspet değer arasında bu değerlerden birini seçme zorunda kalış halini anlatır. (Trajik durum üzerine derli toplu bilgi için, bkz.1. İonna Kuçuradi, Sanata Felsefeyle Bakmak; 2. Rasim Özdenören, Köpekçe Düşünceler kitabında ilgili bölümler).

Bu durumun gündelik hayatımızda olsun, edebiyat eserlerinde olsun çeşitli somut örnekleriyle karşılaşabiliriz. Sofi"nin Seçimi filminde, bu trajik durumun tipik örneklerinden biri sergilenir. Nazi subayı, yakılmak üzere toplama kampına götürülecek olan iki çocuğun annesinin feryatlarına dayanamayarak merhameten onlardan birini seçmesini anneden ister. Anne iki çocuğundan hangisini öldürülmek (veya karşı görüngüden, hayatını kurtarmak) üzere seçecek? İşte insanın içine düştüğü/düşürüldüğü trajik pozisyon budur!

Bu durum onunla karşılaşan her insanı altüst etmeye yeter.

Bu örnekte iki müspet değer, karşımıza anne karşısındaki iki çocuk olarak çıkıyor.

Shakespeare"in Julius Cesar oyununda olay, Cesar"ın öldürülmesi sahnesinde Brütüs"ün karşı karşıya kaldığı seçme durumunda somutlaşır. Romalıların özgürlüğüne ket vurmak isteyen Cesar"ın son demlerinde orada hazır bulunan Brütüs de seçme durumuyla karşı karşıyadır. Ya eski dostu olan Cesar"ın hayatta kalması için çaba gösterecek ya da Romalıların özgürlüğünden yana olacak. Burada da bir hayatın kurtarılması ile Romalıların özgürlüğü arasında iki müspet değerle karşı karşıya bulunuruz.

Müslümanların tarihinde Hallacı Mansur"un durumu da bu trajik seçime iyi bir örnek oluşturur. Hallacı Mansur "Enel Hak!" dediği için ölüme mahkûm edilir. Ancak onu sorgulayan yargıçlar da sıradan insanlar değildir. Hallacı Mansur"un derununu bilirler. Bu nedenle de ona: "Sözünden geri dön, tövbe et, seni bağışlamak istiyoruz" teklifinde bulunurlar. Mansur sözünden dönmeye yanaşmaz: "Sözü kim söylediyse tövbe etmek de ona düşer" cevabını verir. Mansur sözünden dönemezdi. Çünkü "Enel Hak" demek onun telakkisince hakkı söylemek demekti. Öte yandan yargıçlar, şeriata göre, söylediği sözün zahirine bakarak Mansur"u yargılıyorlardı. Mansur şeriatın öngörüsüne dayanarak sözünden dönebilirdi. Çünkü sarfettiği cümle, şeriat açısından onu yargılayanları onaylıyordu. Mansur bu durumun farkındaydı. Böylece Mansur hakikat ile şeriat arasında iki müspet değer arasında kalmıştı. Sözünden dönseydi kimse onu kınamazdı. Ancak trajik durumun özelliği burada ortaya çıkıyor. Bu iki müspet değerden hangisi seçilirse seçilsin, mutlaka bir suç işlenecektir. Suç vardır, fakat suçlu yoktur; işlenen suçun faili suçlu olarak itham edilemez. Böyle ilginç bir pozisyon...

Bu açıdan, trajik durum içine düşmüş olan kişiye dışardan yardım etmek söz konusu değildir. O, kendi seçimiyle baş başa kalır.

Mısır"da yaşanan son darbe olayında Mursi"nin karşı karşıya kaldığı durum burada betimlemeye çalıştığım trajik konuma tamı tamına uygunluk gösteriyor. Mursi iki müspet değer arasında bir seçim zorunluluğu ile karşı karşıya kalmıştı. Bir yanda cunta karşısındaki kendi ilkesi, bir yanda Mısır halkının kanının dökülmemesi durumu... O ilke, Mursi"ye cuntacıya boyun eğme, darbeyi onaylama diyordu; fakat bunun karşılığında Mısır halkının kanı dökülecekti. İlke ve kan (şehadet)... İki müspet değer karşısında seçme zorunluluğu... Cesar karşısında Brütüs"ün içine düştüğü

durum aynıyla Mursi için de geçerliydi.

Aslında bir anlamda olayın dışında duran insanlar olarak –gerek bireyler gerekse kalabalıklar halinde- biz de Mursi gibi kendimizi bir seçime zorlanmış olarak hissediyoruz.

Kan (şehadet) ve ilke... Bu iki müspet değerden birini seçtiğimizde ötekini zorunlu olarak feda etme durumunda kalırız. Fakat seçtiğimiz değeri seçtik diye kınanmayız. Seçimin her iki almaşığında da bir suç işlenir, fakat o suçun suçlusu yoktur...