Ankara-Bakü… Bazı mülahazalar…

Önce genel çerçeveyi çizelim: Bir. Türkiye ve Azerbaycan bir elmanın iki yarısı gibidir. Dil, din, kültür ortaktır. Temel ulusal meselelerde hassasiyet birdir. Türkiye, dış politikasında Azerbaycan’ın güvenliğini kırmızı çizgi haline getirmiştir. Bakü de zor günlerinde Ankara’nın yanında olmuştur.

İki. Kültürel ve tarihi bağlar ikili ilişkilerin gelişmesi için iyi bir zemin teşkil eder. Ama her şey demek değildir. İyi ve köklü ilişkiler için kültürel ve tarihi bağlar; coğrafya, çıkar ve tehdit algılamasıyla örtüşmelidir.

Üç. Türkiye Azerbaycan’a, Azerbaycan Türkiye’ye çok şey katıyor. Azerbaycan gözünden bakarsak… Rusya ve İran’ın ana aktörler olduğu Kafkasya’da Türkiye güçlü bir denge unsurudur (Bakü, Zengezur Koridoru’na Trump’ı dahil ederek “denge aktörlerini” çeşitlendiriyor.) Azerbaycan altyapısının geliştirilmesini, tecrübe aktarımını, savunma kapasitesini destekler. Petrol ve doğalgazın dünya piyasasına ulaşması için verimli güzergahtır. Türkiye gözünden bakarsak… Azerbaycan Orta Asya’ya açılan kapıdır. Maddi, manevi kara gün dostudur. Başta enerji olmak üzere birçok sektörde güçlü ticari bağları olan müttefiktir.

Dört. Bu iki ülke her meseleye aynı gözlükle mi bakıyor? Hayır. Ölçek farkı ve tehdit okuması dış politika ve ulusal güvenlik öncelikleri başta olmak üzere bir çok şeyi başkalaştırır. Örneğin; Ankara’nın Tahran’la ilişkileri yönetme biçimiyle Bakü’nün yönetme biçimi farklıdır. Bunun sebebi hem ölçek hem de tehdidin yoğunludur. İran Türkiye için bölgesel rakiptir. Ankara Tahran’la ilişkilerini kendi ölçeğine uygun yöntemlerle yönetir. Azerbaycan ise kalabalık İran nüfuzu, rejim ihracı sicili, Tahran’ın Erivan’a verdiği destek gibi faktörler nedeniyle konuya daha köşeli bakar (İsrail’le temas da işte bu köşeli bakış açısının ürünüdür.)

Benzer durum Ermenistan konusunda da geçerli. 2009’da Türkiye normalleşme konusunda bir adım atmıştı, bugünkünden çok daha büyük bir kriz çıkmıştı. Daha sonra ilişkiler yeniden rotasına oturmuştu. Türkiye, -bugün de- Ermenistan’la normalleşmenin bir şekilde gerçekleşmesi gerektiğini düşünüyor. Bakü’nün ise yeni bazı kazanımlar arayışında olduğunu düşünüyorum.

***

Tüm bu parametreler ışığında son yaşanan gelişmeler nasıl okunmalı? Şahsi kanaatimi yazayım…

Görünür sebep; Azerbaycan okullarındaki başörtüsü meselesidir. Bunun üzerine iki ülke kullanıcılarını içeren sosyal medya tartışmaları yaşandı. Bakü’deki kimi isimler sıradan sosyal medya kullanıcılarının yazdıklarından yola çıkarak “içişlerine müdahale edildiği” düşüncesine kapıldı. Ama biz Ankara’dan Azerbaycan’daki uygulamaları eleştiren resmi bir açıklama duymadık. Bilakis… Cumhurbaşkanı Erdoğan son paylaşımında “Gardaşım Aliyev” dedi. Buna karşın; hem Azerbaycan’daki iktidar partisi hem de parlamentodaki dostluk grubu Türkiye’ye dönük eleştirel tonlu mesajlar yayınladılar.

Tam da bu konjonktürde Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Asya’da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı için Bakü’ye gitmesi önemliydi. İsrail Cumhurbaşkanı Herzog’la ilgili tartışmalar bir yana benim asıl beklediğim Fidan’ın Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev ile görüşmesiydi. Dışişleri Bakanı Fidan bu görüşmeden sonra “liderler arasındaki sarsılmaz bağı” vurguladı, “sorunlarımızı bize yaraşan şekilde oturup konuşuruz” dedi.

Peki, görüşme nasıl geçti? Bilmiyorum. Ama bazı işaretler var: Görüşmeden sonra Azerbaycan’daki bir medya kuruluşu doğrudan Bakan Fidan’ı hedef alan bir yayına imza attı. İçinde “istihbarat operasyonları”, “darbe ve kaos planları” vb ifadelerin geçtiği metne göre Fidan, Bakü’de gizli görüşmeler yapmıştı. Türkiye’nin Bakü Büyükelçiliği bu iddiaları sert bir açıklamayla yalanladı. Bunun üzerine o metin yayından kaldırıldı.

Gelişmelerin nasıl seyredeceğini ben de merak ediyorum. Ay sonunda Ankara’da yapılacak Türk Devletleri Teşkilatı zirvesini önemsiyorum. (Aliyev zirveye katılırsa) zirvede yapılacak bir yüz yüze temas tüm bu tartışmaların geride kalmasını sağlayabilir.

***

Bugünkü tartışmalar dinse bile ileride -doğal olarak- yeni türbülanslar ortaya çıkabilir. Olası sebeplerden biri Ermenistan’la normalleşme meselesidir (Yukarıda Türkiye ve Azerbaycan’ın bakış açısına değinmiştik.) İkincisi Bakü’deki bazı grupların Türkiye ile ilişkileri yeniden tanımlama (“ilişkileri koparma” demeyelim) ve Bakü dış politikasını yeniden konumlama çabasıdır (TRIPP koridoru, Türk dünyasında mikro ittifak arayışları, İsrail’le ilişkilerin geliştirilmesi bu yeniden konumlamanın yansıması.)

İsrail’le ilişkilerini güçlendirmesi Azerbaycan’a savunma alanında bazı kazançlar sağlıyor olabilir. Ama maliyet de getirir. Çünkü İsrail eşit ilişki kurmaz. Muhataplarını maniple etmeye çalışır (ABD istihbaratı, İsrail yönetiminin Trump’ı bile yanlış yönlendirmek için dezenformasyon yaptığını kaç kez medyaya sızdırdı, ben saymadım.)

Yaşadığımız son tartışmayı İsrail çıkardı demiyorum ama tartışmalarda kullanılan argümanlar bence MOSSAD izi taşıyor. Azerbaycan’daki bazı medya organları ve sosyal medya hesaplarınca vurgulanan “Neo-Osmanlıcılık”, “hegemonya arayışı” gibi ifadeler İsrail’in Türkiye’ye karşı kullandığı argümanlardır. Hele hele bazı kişilerin -İsrail Diaspora İşleri Bakanı Amichai Chikli’nin geçtiğimiz ay yaptığı gibi- doğrudan TİKA’yı ve Türk STK’ları hedef alması bu tartışmadaki İsrail parmak izini görmem için yeterlidir.

Nazik bir süreç, nazik bir konudur. Türkiye ve Azerbaycan’ı ilgilendiren bir tartışmanın kamuoyu önünde yapılması iki ülkeye de yarar sağlamaz (İsrail ve İran’a heyecan verir.) Bu süreçte suhulet ve sağduyu gerekir. Cumhurbaşkanı Erdoğan ve mevkidaşı Aliyev’in bu perspektifte olduğunu biliyoruz. En azından Ankara’dan bakınca öyle görünüyor.