‘Orta Yol’un dostları ve düşmanları...

Ortak dil, din, kültür, tarih, medeniyet şuuru başlangıç için güçlü zeminler oluşturdu ve yarattığı sinerji Türk devletleri arasındaki ilişkileri beslemeyi sürdürüyor. “21’inci Yüzyılın Türk Dünyası Yüzyılı” olacağına dair hedef ideal bir okuma ve gerçeklik sunuyor. Ancak bunların üstüne, somut bir jeopolitik bağlam gerekiyor. Bu, “Doğu-Batı Orta Koridoru”dur. Türkiye bu koridora büyük politik ve ekonomik yatırım yaptı. Geniş coğrafyanın her parselinde bu stratejik sabiti esas kabul etti…

Nitekim, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Ankara’da gerçekleştirilen Türk Devletleri Teşkilatı’nın (TDT) 13’üncü zirvesi için yayınladığı makale tam bunu anlatıyor…

«Türk dünyasının ekonomik bütünleşmesi, Teşkilatımızın önümüzdeki dönemde üzerinde hassasiyetle durması gereken önceliklerin başında geliyor. Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru, bu bakımdan tarihi bir fırsat sunuyor. Asya ile Avrupa arasındaki ticaretin yeniden şekillendiği günümüzde Türk coğrafyası, küresel ulaştırma ve lojistik ağlarının önemli merkezlerinden biri olma imkanına sahiptir. Demir yollarımızı, limanlarımızı, kara yolu bağlantılarımızı ve gümrük sistemlerimizi birbirini tamamlayan bir bütün olarak geliştirmekteyiz. Hazar’ın iki yakasını birbirine bağlayan her yatırım, kardeş ülkelerimiz arasındaki ticareti büyütecek ve ortak refahımıza katkı sağlayacaktır…”

Türk dünyasının geleceğine dair bu kavrayış, mevcut dünya şartlarından muaf değil. Hijyen bir fanus içinde geliştirmek mümkün değil bu büyük ideali. Hem TDT ülkelerinin kendilerine özgü dengeleri ve sorunları, hem de Çin, Rusya, Hindistan ve ABD gibi büyük oyuncuların, küresel güvenlik çıkarlarının kesiştiği, çarpıştığı alanı konuşuyoruz. Bunun yanında orta ve küçük boy ülkelerin bile bölgede takip ettiği politikalar var. Bunlar da sıklıkla toksik etki gösteriyorlar. Bu yüzden komplikasyonlar ortaya çıkıyor…

***

İran ya da İsrail’i örnek gösterebiliriz. Yunanistan ve Fransa’yı ekleyebiliriz. Ama asıl ağırlık büyük güçlerin bölgeye dair hesap ve işlemlerinde yatıyor…

Ama basit misalden gidelim; TDT zirvesine “erken gelen” Kazakistan’a ait künye bilgileri bile ucu bize kadar gelen zorlukları gösteriyor. Hazar’ı saymazsanız denizi olmayan bir ülke Kazakistan. Türkiye’nin yaklaşık 3-4 katı büyüklüğünde ama dörtte bir nüfusu var. Çin ve Rusya arasında yaşam alanı bulmaya çalışıyor. Hatta denebilir ki, dış politikası Moskova ile Pekin’in ‘idare edilmesi’ üzerine kurulu diyebiliriz. Hatta, anımsanacaktır, 2022 başında ülkede büyüyen protesto gösterileri nedeniyle Rusya askerî “yardımda” bulunmuştu. Özellikle Rusya’ya yüksek bağımlılığı mevcut. Başta petrol, ihraç ürünlerini Rusya üzerinden dünyaya ulaştırıyor. Ordusu da mütevazı. Kendisini nispeten bağımsız kılacak tek yol Hazar geçişli “Orta Yol”. Ancak Kazakistan’ın bu çıkış arayışı işte o güçlerin takipleri altında ilerlemeye çalışıyor.

Bu örneklerden biri. TDT üyelerinin hepsinin benzer zorlukları, korumak zorunda oldukları/kaldıkları iç-dış yaşamsal hassasiyetleri bulunuyor. Bunlar bir tür açık yara gibi ve her kaşındığında hem TDT ilişkileri hem Türkiye ile ilişkileri hem projeleri yavaşlıyor…

***

Orta Yol zor bir yol. Ama üst ve alt yollar, Ukrayna ve İran savaşları ve hat üzerindeki diğer engeller yüzünden şu an kapalı. Fakat ölü değiller. Bu yolun ana istasyonlarından, daha doğrusu şebekenin göbeği olan Türkiye’nin kullanılması konusunda her oyuncunun kendi hesabı, beklentileri ve ‘korkuları’ var. Rusya başka, Çin başka, ABD bambaşka bakıyor bu yola…

Zengezur Koridoru’na ‘Trump Koridoru’ isminin verilmesi bile bu rekabetin tezahürlerinden. Doğu-Batı hattının çıkış noktası olan Çin acaba bu güzergâha ve Türkiye’den geçmesine nasıl bakıyor? Rusya nasıl bakıyor? ABD, devasa projenin ana parçası olmamasına rağmen her istasyonda varlık gösteriyor ve hemen her TDT ülkesinde yatırımları, şirketleri var. Yolun stratejik kavşaklarını tutmaya, kontrol etmeye çalışıyor…

Rusya’nın yine her TDT ülkesinde nüfuzu var. Kazakistan’dan devam edersek, 20 milyonluk nüfusunun 3 milyonu Rus. Sovyet döneminin ekonomik, askeri, istihbari, nihayet siyasi işleyişlerindeki mirası da değişik oranlarda yaşıyor bu ülkelerde…

Yol’un alt ve üst alanlarının da huzur içinde olması gerekiyor. Yoksa hemen yola atlıyorlar. Ortadoğu ve güney sınırımız bunun iyi bir örneği. Suriye, Irak, Pakistan, S.Arabistan/Körfez’in Orta Yol’a yatırılması, entegre edilmesi gerekiyor…

TDT ülkelerinin dış etkilere, iç tartılara, el mahkûmiyetlerine bu denli açık olması, Türkiye’yi ilgilendiren kararlar almaları gerektiğinde Ankara’yı üzen sonuçlara yol açabiliyor bazen. Kıbrıs’ta bir örneğini gördük. Bunların göğüslenmesi, sindirilmesi, moral-motivasyon kaybetmeden onarılarak yola devam edilmesi kolay işler değil. Çünkü bir de kendi kamuoyumuz var. Ama orta ve uzun vadeli ülke çıkarları söz konusu olduğunda yine yola devam ederiz, ediyoruz da.

Kaldı ki, yolun Doğu tarafı bu. Akdeniz’den başlayarak aynı rekabetin diğer parçalarını ve Avrupa’nın halini de görüyoruz. Ana duraklardan biri de o ve buradaki istikrarsızlıklar da başka jeopolitik gerçeklikler dayatıyor. Oysa burasının da düzenli olması gerekiyor. Çok kutuplu dünya düzeni tekâmül ettikçe, Türkiye’nin küresel okuma ve kararları da değişecek. İşin doğası bu. İran ve Ukrayna savaşlarının bittiğini varsayalım, yine yeni taşlar ve harçlar gerekecek…

Çok oyun-bozan var. Oyun-bozanları bozanlar da var. Herkesin oyun-bozanı kendi içinde. Oyun bozarken kendilerini de bozuyorlar…

Türkler dökülen suyu içmez. Yerinde bırakırlar. Yolunu bulsun diye. Bulmadığı olmamıştır.