Haddini bilen huzuru hak eder

Didi-Huberman’ın problemleştirdiği beşinci husus, görünmeyeni eksiklik, kayıp, yokluk, ölüm, mesafe ve erişilemezlik kavramları üzerinden anlatmasıdır.

Bizim anlayışımızda ise görünmeyen, zorunlu olarak bir yokluk değildir. Bilakis görünürün imkân şartlarından biridir ki “Nûr, görünmez olduğu için yok değildir; görünürlüğü mümkün kıldığı için görünürün şartıdır.” tespitimiz bunun delilidir.

Bu iki düşüncenin ontolojik ayrımı burada çok berraklaşır: Didi-Huberman’da “görünür”, kendisindeki boşluğu/kaybı açar. Nazarın nizamında ise “görünür”, kendisini mümkün kılan ve kendisinde tükenmeyen mânayı…

Dolayısıyla boşluk bâtınla; yokluk gayb ile; aura nûr ile; bize bakan da tecellî ile eşit değildir. Kaldı ki bunlar birbirlerini de açıklamazlar; sadece biri diğerini düşünmeye davet edebilir.

Altıncı husus, bize sûret esasında güçlü bir tarif sunuyor gibidir: Bize göre sûret, sadece mânanın görünür biçimi değildir. Daha hassas bir yaklaşımla sûret, mânayı görünür kılarken onu tüketmeyen belirlenmedir. Zira sûret mânayı tamamen gösterseydi nazar gereksizleşirdi. Sûret mânayla hiçbir ilişki kurmasaydı bu kez de nazar imkânsızlaşırdı. Oysaki nazar, tam bu aralıkta, yani sûret ile mânanın karşılıklı etkileşiminden doğar ve tam karşılığı berzah olan söz konusu aralığa has terim de hayaldir.

Didi-Huberman’ın görünürün yarılması dediği şey de, bizim düşünce sistemimizde aynı anlama gelmez; fakat sûretin kendi üzerine kapanamayacağını fark etmemize yardım eder.

Yedinci husus, Didi-Huberman’ın eleştirel imge kavramının terbiye edici suret anlayışına kapı aralayabilmesidir. Zira eleştirel imge, önce seyircinin görme alışkanlığını bozar: “Sen beni gördüğünü sanıyorsun; fakat beni nasıl gördüğünü fark ediyor musun?”

Nazarın nizamı bunu, “Sanat eseri yalnız görülmek için değil, görmenin haddini öğretmek için de vardır.” hükmüyle başka bir ontolojik ve ahlâkî seviyeye taşıyabilir. Ama yine de eleştirel imge, doğrudan İslâm sanatında eleştirel imge anlayışına karşılık oluşturmaz.

Bu durumda bizim oluşturduğumuz harf, şekil, nazar, nûr ve huzur zinciri hakkında Didi-Huberman şunu düşündürebilir: Huzur, bakışın nesneyi tüketmesinin huzuru değildir; bakışın kendi haddini bilmesinin huzuru olabilir.

Bizce bütün bunların nazarın nizamı açısından vardığı en önemli yer burasıdır. Modern görme rejiminde çoğu zaman gören = özne; görülen = nesne ilişkisi işler. Böyle olunca görmek bir çeşit sahiplenmeye dönüşebilir: Gördüm, bildim, tanımladım, hükmettim… Didi-Huberman’ın bu zinciri, “Gördüm, fakat gördüğüm bana geri bakıyor.” diyerek kırdığına daha önce dikkat çekmiştik.

Bizim anlayışımızda ise bu zincir daha ileri bir noktadan da kırılabilir: Gördüm ama gördüğümü temellük etmedim; zira görünürlüğün sahibi ben değilim. Çünkü nûru ben vermedim. Varlığı ben yaratmadım. Mânayı ben üretmedim. Sûreti bütünüyle tüketemem. Hayal benim mutlak mülküm değildir. Böylece nazar, temellük değil şahitlik hâline gelirken işleyişteki son menzil olan huzurda tam yerini bulmuş olur.

Dolayısıyla bu sonuç, bizim çalışmamızın ana tezlerinden biriyle de tam olarak örtüşür: Sanatçı görmeyi, yorumcu anlamayı üstlenir; fakat ne görme sanatçının mülküdür ne de mâna yorumcunun…

Buraya kadar İslâm ve Batı sanatlarını doğuran tasavvurlar esasında Didi-Huberman üzerinden yaptığımız okumada, birçok benzerliğin bulunabileceğini ancak aynılığın asla söz konusu olmayacağını, ilki Didi-Huberman’a, ikincisi bizim nazarın nizamı anlayışımıza ait şu kavramlar üzerinden de teyit edebiliriz:

Konu görmenin yarılması değil, görmenin gözde tamamlanmaması; görünür (visible) değil, sûret/zâhir olan; görmenin boşluğu değil, sûretin kendinde tükenmemesi; bize bakan değil, nazarın karşılıklılığı; çifte mesafe değil, edep ve nispet; diyalektik imge değil, sûret–mâna berzahı; eleştirel imge değil, terbiye edici sûret; bitimsiz eşik değil, nazarın açıklığı; görmenin tamamlanmaması değil, görmenin idrak için yola koyulması…

Bunlara göre “nihai ufuk”, Didi-Huberman’da “eşiğin açık tutulması” iken bizim nazariyemizde “hakikati temellük etmeden ona yönelme” olarak belirir. Tam burada nazarın nizamı özelinde şu büyük fark şekillenir:

Görünmeyeni görünür kılmanın tekniği değil; görünürün kendisinden ibaret olmadığını bilerek, sûreti iptal etmeden mânaya yönelmenin ve bu yönelişte kendi haddini korumanın terbiyesidir.

Didi-Huberman bize bu cümlenin özellikle ilk kısmını çok güçlü biçimde düşündürmekle birlikte, açık bıraktığı yerden de şu yeni soruyu sordurur: Peki, görünür kendisinden ibaret değilse nazar nereye ve neye göre yönelecektir?

İslâm sanat nazariyesiyle Didi-Huberman arasındaki gerçek konuşma veya karşılaşma tam da bu sorudan sonra başlamaktadır.