Papa XIV. Leo ve dinî liderliğin iflası: Ahlak ve merhamet konuşuyor, güç karar veriyor

Papa XIV. Leo her geçen gün daha güçlü ifadelerle barış çağrıları yapıyor, merhameti ve adaleti vurguluyor, savaşın sona ermesi gerektiğini dile getiriyor. Buna karşılık Donald Trump ve onun temsil ettiği siyasi hat, dini referansları güç üretmek için araçsallaştırırken bu ahlaki söylemi açıkça hedef alıyor. Ancak bütün bu karşıtlığa rağmen sahadaki gerçeklik değişmiyor: İsrail saldırgan tutumunu sürdürüyor, ABD geri adım atmıyor ve insanlık giderek daha büyük bir felakete sürükleniyor. Bu tablo, kaçınılmaz bir soruyu gündeme taşıyor: Aynı zamanda siyasi bir lider de olan Papa, gerçekten savaşa karşıysa neden onu durdurmak için aktif bir rol üstlenmiyor?

İKİ İHTİMAL

Bu soruya net bir cevap vermek elbette kolay değil. Ancak bir dinler tarihi uzmanı ve Papalık üzerine araştırmalar yapan bir bilim insanı olarak iki ihtimal üzerinde durmak istiyorum: Birinci ihtimale göre Papalık ile ABD arasında kontrollü bir çatışma vardır. Bu senaryoda Trump gücü temsil ederken Papa ahlakı temsil etmektedir. Biri sertleşir, diğeri yumuşatır; biri meşrulaştırır, diğeri eleştirir. Ama sonuçta sistem olduğu gibi devam eder. Böyle bir durumda ahlaki söylem, sistemi değiştirmek yerine, onu dengeleyen bir unsur haline gelir. Kamuoyu rahatlatılır, vicdanlar yatıştırılır ama savaş devam eder. İkinci ihtimal ise çok daha ağırdır. Belki de Papa gerçekten savaşa karşıdır. Ancak sorun, bu ahlaki söylemin hiçbir şeyi değiştirecek güce sahip olmamasıdır. Yani ortada bir samimiyet vardır ama bu samimiyet etkisizdir. Hakikat dile getirilir, fakat tarih yazamaz.

TÜM DİNİ LİDERLERİN KARŞI KARŞIYA OLDUĞU KRİZ

Hangi ihtimal doğru olursa olsun değişmeyen bir gerçek vardır: Ahlaki söylem, somut güce dönüşmediği sürece etkisiz kalmaya mahkumdur. Bugün Papa’nın karşı karşıya olduğu durum tam olarak budur. Konuşmakta, uyarmakta, çağrı yapmakta; ancak savaşın gidişatını değiştirememektedir. Bu da meseleyi kaçınılmaz olarak “Papa’nın ne söylediği değil, neyi değiştirebildiği” sorusu üzerine odaklandırmaktadır. Bu problem sadece Papalıkla sınırlı değildir. Aynı durum İslam dünyasında ve diğer dinî geleneklerin liderlerinde de açıkça görülmektedir. Hutbelerde, bildirilerde ve uluslararası toplantılarda güçlü savaş karşıtı söylemler dile getirilmekte, savaşın ve zulmün ortadan kalkması için Tanrı’ya dualar edilmekte ancak günün sonunda tüm bunlar sahada dönüştürücü bir etki üretmemektedir. Bu durum, dinî liderliğin tarihsel misyonuyla açık bir çelişki içindedir. Kanaatimizce Papalık da dahil tüm dinî liderlerin karşı karşıya olduğu kriz tam da budur. Mesele artık ne söylendiği değil, neyin ne kadar değiştirilebildiğidir.

HAKİKATİ TEMSİL EDENLER AHLAKI EYLEME DÖNÜŞTÜRDÜLER

Hristiyanlık, İslam ve Yahudiliğin üzerine bina edildiği peygamberlerin hayatlarına baktığımızda onların statükoya ve zulme karşı durma konusunda bir an bile tereddüt etmediğini görmekteyiz. Örneğin Hz. İbrahim, dönemin putperest düzenine karşı yalnızca sözle değil, eylemle karşı çıkmış; statükoyu temsil eden putları kırarak hakikati görünür kılmıştır. Hz. Musa yalnızca tebliğ eden bir figür olmamış, doğrudan Firavun’un zulüm düzenine karşı çıkarak siyasi ve toplumsal bir mücadele yürütmüştür. Hz. İsa dönemin dini otoritelerinin ikiyüzlü yapısını açıkça eleştirmiş ve bu nedenle sistem tarafından tehdit olarak görülmüştür. Hz. Muhammed ise Mekke’deki güç ve çıkar düzenine karşı hem söylem hem eylem düzeyinde mücadele etmiş, Medine’de ise bu mücadeleyi ahlaki ilkelerin yanı sıra tesis ettiği devlet otoritesiyle tahkim etmiştir. Bu örneklerin ortak noktası açıktır: Hakikati temsil eden liderlik hiçbir zaman yalnızca konuşan bir otorite olmamıştır. Peygamberler risk almış, güçle yüzleşmiş, gerektiğinde yalnız kalmış ve en önemlisi ahlakı eyleme dönüştürmüşlerdir. Bu nedenle onların otoritesi söylemlerinden ziyade, dönüştürücü müdahalelerinden doğmuştur.

Bugün ise ortaya çıkan tablo bunun tam tersidir. Dinî liderlik büyük ölçüde daha güvenli, daha temkinli ve dolayısıyla daha etkisiz bir pozisyona çekilmiş durumdadır. Bu nedenle yaşanan kriz, bir inanç ya da ahlak krizinin ötesinde açıkça bir irade krizidir. Dinî liderler neyin doğru olduğunu bilmekte, ancak neyi göze almaları gerektiği konusunda tereddüt etmektedir.

KRİTİK SORU

Bu noktada daha da kritik bir soru gündeme gelmektedir: Neden Papa başta olmak üzere Müslüman, Yahudi ve diğer dinî liderler bir araya gelerek güçlü, ortak ve bağlayıcı bir savaş karşıtı tutum ortaya koyamamaktadır? Böyle bir birliktelik gerçekleşse, küresel kamuoyu üzerinde ciddi bir baskı oluşmaz mıydı? Siyasi aktörlerin hareket alanı daralmaz mıydı? Savaşın meşruiyeti sarsılmaz mıydı?

Bu sorunun cevabı birkaç yapısal sorunda gizlidir. Dinî liderlik küresel ölçekte parçalıdır, kurumsal olarak dağınıktır ve çoğu zaman siyasi sistemlerle doğrudan ya da dolaylı ilişki içindedir. Bu durum onları temkinli, çekingen ve sınırlı bir pozisyona itmektedir. Daha da önemlisi, ahlaki söylemi somut güce dönüştürecek mekanizmalar yeterince geliştirilmemiştir. Sonuç olarak ortaya çıkan tabloda söylem ve retorik vardır, ama sonuç yoktur.

Oysa dinî liderliğin doğası gereği üstlenmesi gereken rol bundan çok daha fazlasıdır. Din, yalnızca iyi niyet çağrısı yapan bir söylem alanı kalmak yerine; gerektiğinde gücü dengeleyen, haksızlığa karşı güç üreten bir yapı olmak zorundadır. Bu nedenle bugün dinî liderlerin önünde birlikte hareket etmek zorunluluğu her zamankinden daha fazla aşikardır.

İNSANLIK VAROLUŞSAL BİR KAVŞAKTA

Küresel ölçekte dinî liderler arasında gerçek bir koordinasyon kurulmalı, savaş bölgelerinde fiili arabuluculuk süreçleri başlatılmalı ve siyasi aktörler üzerinde etkili ahlaki baskı mekanizmaları oluşturulmalıdır. Çünkü artık mesele yalnızca barış istemek değildir; barışı mümkün kılacak iradeyi ortaya koymaktır.

İnsanlık bugün varoluşsal bir kavşaktadır: Ya ortak bir yaşam alanını birlikte inşa edeceğiz ya da toplu bir yok oluşa sürükleneceğiz. Bu zorunluluk hem ahlaki bir ödev hem de stratejik bir mecburiyettir. Eğer dinî liderler bu sorumluluğu üstlenmezse, ahlaki otorite tamamen sembolikleşecek, ortaya çıkan boşluk güç politikaları tarafından doldurulacak ve insanlık kendi ürettiği krizler içinde daha derin bir kaosa sürüklenecektir.

Sonuç olarak bugün sorulması gereken “dinî liderler ne söylüyor değil, neyi değiştirmeye cesaret ediyor? sorusudur. Çünkü tarih bize bunu peygamberin şahsında açıkça göstermiştir: “Hakikat, ancak eyleme dönüştüğünde tarih yazılır”.