Büyüyen imkânlar zayıflayan toplumsal bağlar

Türkiye’nin son 25 yılda yaşadığı dönüşümü anlamak için belki de en açıklayıcı kavram kitleselleşmedir. Eğitimden sağlığa, ulaştırmadan yükseköğretime, sosyal politikalardan dijital altyapıya kadar daha önce toplumun belirli kesimleri için sınırlı olan imkânlar bu dönemde çok geniş kitlelerin kullanımına açıldı. Fakat gerçekleşen değişim yalnızca kamu hizmetlerinin yaygınlaşmasından ibaret değildi. Uzun yıllar ekonomik, siyasi ve kültürel olarak çevrede kalan milyonlarca insan merkeze doğru hareket etti. Üniversiteye girdi, şehirle buluştu, kamu bürokrasisine ve iş dünyasına katıldı, seyahat etmeye ve dijital dünyaya bağlanmaya başladı. Dolayısıyla son 25 yılda gerçekleşen şey yalnızca Türkiye’nin altyapısının büyümesi değil, toplumun çok büyük bir bölümünün hayat biçiminin değişmesiydi.

MERKEZDEKİ KİTLESELLEŞME

Batı toplumlarının çok daha uzun zaman dilimlerinde yaşadıkları şehirleşme, eğitim düzeyinin yükselmesi, kadınların eğitim ve istihdama katılımı, toplumsal hareketlilik ve dijitalleşme gibi süreçler Türkiye’de büyük ölçüde son 25 yıla sıkıştı. Böylece birkaç kuşak içerisinde gerçekleşmesi beklenebilecek toplumsal değişimler neredeyse aynı kuşağın hayatına sığmış oldu. Köyde veya küçük bir kasabada doğmuş bir ailenin çocuğu üniversiteye gitti, büyük şehre taşındı, profesyonel bir meslek sahibi oldu ve kendi çocuklarını tamamen farklı bir toplumsal çevrede yetiştirmeye başladı. Ancak bu dönüşümün ölçeği ve hızı nedeniyle ortaya çıkan sonuçlar henüz yeterince bütünlüklü biçimde değerlendirilmedi. Bu nedenle son çeyrek asrı yalnızca ekonomik kalkınma göstergeleri üzerinden okumak, yaşanan dönüşümün derinliğini görmemize yetmemektedir.

Bu büyük kitleselleşmenin en önemli kazanımı, kalkınmanın toplumsal tabanının genişlemesi ve daha önce merkezin dışında kalan kesimlerin kamusal hayata güçlü biçimde katılmasıdır. Uzun yıllar yeterince değerlendirilemeyen insan kaynağı kalkınma sürecine dâhil olmuş, toplumsal hareketlilik kanalları genişlemiş ve merkezin sınırları önemli ölçüde ortadan kalkmıştır. Ancak bugün artık bu büyük dönüşümün yalnızca kazanımlarını değil, öngörülemeyen sonuçlarını da konuşabilmemiz gerekiyor. Çünkü büyük toplumsal dönüşümler hiçbir zaman yalnızca hedeflenen sonuçları üretmemekte, dönüşümün ölçeği büyüdükçe ve dönüşüm hızlandıkça öngörülemeyen sonuçların ölçeği de büyümektedir.

TOPLUMSAL BAĞIŞIKLIK SİSTEMİNİ AYNI HIZDA İNŞA EDEMEDİK

Son 25 yılın ikinci bir hikâyesi de tam burada ortaya çıkmaktadır. Büyük kitleler merkeze doğru hareket ederken yalnızca yeni imkânlara kavuşmadılar; aynı zamanda kendilerini daha önce kuşatan toplumsal çevreden de uzaklaştılar. Küçük şehirde, kasabada veya köyde yaşayan insan ekonomik açıdan daha sınırlı bir dünyada yaşıyordu fakat aile, geniş aile, akrabalık, mahalle, komşuluk ve dinî-kültürel ilişkilerden oluşan daha korunaklı bir toplumsal yapının içerisinde bulunuyordu. Modernleşme ve şehirleşme bu ara mekanizmaları dönüştürdü. İnsan daha bağımsız hâle gelirken aynı zamanda daha yalnız kaldı. Geniş aile küçüldü, mahalle ilişkileri zayıfladı, kuşaklar arasındaki gündelik temas azaldı ve çalışma hayatının ritmi aile içi ortak zamanı daralttı. Böylece daha önce aile, mahalle, akrabalık ve dinî-kültürel çevre tarafından birlikte taşınan çok sayıda sorumluluk giderek çekirdek ailenin, hatta bireyin üzerine kaldı.

Asıl mesele, geleneksel koruyucu mekanizmaların eski toplumsal yapıdan yeni toplumsal yapıya yeterince taşınamaması ve bunların yerine yeni mekanizmaların aynı hızda geliştirilememesidir. Büyük kitleleri eğitim, sağlık, şehirleşme, istihdam ve ekonomik hayat açısından yeni bir dünyaya taşıdık ancak onları bu yeni dünyanın risklerine karşı koruyacak toplumsal bağışıklık sistemini aynı hızda yeniden inşa edemedik. Üstelik tam bu geçiş sırasında dijitalleşme tüm dünyada derinleşti. Aile henüz hızlı şehirleşmenin, eğitim düzeyinin yükselmesinin, çalışma hayatının ve tüketim kültürünün ürettiği yeni duruma uyum sağlayamadan çok daha güçlü bir dijital dönüşüm dalgasıyla karşılaştı. Bu karşılaşmada ise önceki duruma göre çok daha yalnızdı.

Akıllı telefonlar, sosyal medya, çevrim içi oyunlar, kısa video platformları, sanal bahis sistemleri ve algoritmik akışlar bireyle doğrudan temas kurmaya başladı. Eskiden insan ile piyasa arasına aile, mahalle, gelenek, öğretmen ve yerel kültür gibi çok sayıda katman girerken bugün bu katmanların önemli bir kısmı inceldi. Birey, tüketim kültürü, dikkat ekonomisi ve algoritmik yönlendirme sistemleriyle çok daha doğrudan karşı karşıya kaldı. Madde bağımlılığından sanal kumara, dijital bağımlılıktan yalnızlaşmaya kadar farklı alanlarda ortaya çıkan sorunları elbette tek başına bu dönüşümle açıklamak mümkün değildir. Ancak dijitalleşmenin mevcut toplumsal kırılganlıkları büyüten güçlü bir çarpan olarak çalıştığı da açıktır. Ailede yaşanan dönüşüm bu sürecin en görünür sonuçlarından biridir. Haneler küçülmekte, tek kişilik yaşamlar yaygınlaşmakta, evlilik yaşı yükselmekte ve doğurganlık nüfusun kendisini yenileme düzeyinin altına inmektedir.

SİVİL ALANDA YAŞANAN DARALMA

Ancak büyük kitleselleşmenin öngörülemeyen sonuçları yalnızca aile üzerinden ortaya çıkmadı. İkinci önemli sonuç, devlet, siyaset ve sivil alan arasındaki ilişkide yaşandı. Büyük kitlelerin çevreden merkeze doğru hareket etmesi aynı zamanda siyasete ve devlete doğru bir hareket anlamına geliyordu. Uzun süre siyasal merkezin dışında kalan toplumsal kesimler siyasete yaklaştı, bürokraside daha fazla yer aldı ve kamusal görünürlük kazandı. Bu gelişme toplumsal temsilin genişlemesi açısından önemliydi. Ancak aynı süreçte sivil alan ile siyasal alan arasındaki sınırlar da giderek geçirgenleşti. Oysa devlet ve siyasetin dinamikleri ile sivil alanın dinamikleri aynı değildir. Birbirleriyle sürekli temas etmeleri gerekir ama aynı frekans bandında yaşamaları beklenemez. Sivil alan daha gevşek, çoğulcu ve farklı ritimlerde yaşar. Edebiyatçı, sanatçı, akademisyen, din adamı, esnaf, düşünür veya sivil toplum gönüllüsü farklı zaman ölçekleriyle toplumsal hayata katılır. Devlet ve siyasetin frekansı ise çok daha yüksek ve yakıcıdır. Gündelik krizler, seçimler, kararlar, tartışmalar ve sürekli pozisyon alma zorunluluğu bu alanın doğal özellikleridir.

Sağlıklı bir toplumda bu iki alan birbirinden kopuk değildir ama birbirinin yerine de geçmez. Sivil alan kendi ritminde yaşayarak kültür, düşünce, sanat, bilim, din ve dayanışma içerisinde anlam üretir. Ürettiği yeni içerikleri ve talepleri siyasete taşır. Siyaset ise bunları kamusal kararlara dönüştürür. Böylece iki alan birbirini besler. Ancak son çeyrek asırdaki büyük merkeze taşınma bu dengeyi de değiştirdi. Daha önce sivil alanda bulunan çok sayıda aktör siyaset ve bürokrasiye taşınırken toplumun geniş kesimleri giderek daha fazla siyasal frekans içerisinde yaşamaya başladı. Kültürden sanata, akademiden medyaya, hatta gündelik insani ilişkilere kadar çok sayıda alan siyasal pozisyonlar üzerinden okunur hâle geldi.

Burada ortaya çıkan temel sorun, siyasetin sivil alanın yerine geçmeye başlamasıdır. İnsan sürekli teyakkuz hâlinde, sürekli taraf belirleyerek ve her gelişmeyi siyasal bir pozisyon üzerinden okuyarak yaşayamaz. Siyasetin doğasında bulunan gerilim gündelik hayatın bütününe yayıldığında toplumun psikolojik yükü ağırlaşır. Bir süre sonra insanlar yalnızca siyasi tartışmalardan değil, kamusal hayattan da yorulmaya başlayabilirler. Toplumda zaman zaman gözlenen yaygın yorgunluğun, gelecek tahayyülündeki zayıflamanın ve kamusal meselelerden geri çekilme eğiliminin bir boyutunu belki de burada aramak gerekiyor.

SİYASETİN YÜKSEK FREKANSI İLE ALGORİTMİK AKIŞ ARASINDA SIKIŞAN GENÇLİK

Üstelik dijitalleşme bu alanda da güçlü bir çarpan etkisi oluşturmaktadır. Sosyal medya, sivil alanı genişletecek yeni bir kamusal alan üretme potansiyeli taşırken siyasetin yüksek frekansını gündelik hayatın her anına taşıyan bir araca da dönüşmektedir. Algoritmalar, sakin ve derinlikli tartışmalardan ziyade daha fazla etkileşim üreten çatışmayı, öfkeyi ve kutuplaşmayı teşvik etmektedir. Böylece sivil alan yalnızca siyasetin değil, dijital platformların çalışma mantığının da baskısıyla karşılaşmaktadır. Özellikle gençler, bir tarafta siyasetin yüksek frekansı, diğer tarafta algoritmik akışların kesintisiz uyaranları arasında sakin biçimde düşünmeye, üretmeye, ilişki kurmaya ve anlam oluşturmaya imkân veren alanlar bulmakta zorlanabilmektedir.

Aslında ailede yaşanan dönüşüm ile sivil alanda yaşanan daralma birbirinden bağımsız değildir. Her ikisi de aynı büyük dönüşümün farklı düzlemlerdeki yansımalarıdır. Birincisinde bireyi piyasa ve dijital dünyanın etkilerine karşı koruyan aile, mahalle, akrabalık ve dinî-kültürel çevre gibi ara yapılar zayıflamıştır. İkincisinde ise birey ile devlet ve siyaset arasındaki sivil yapılar zayıflamıştır. Sonuçta birey bir taraftan piyasa ve algoritmalarla, diğer taraftan siyasetin dinamikleriyle daha doğrudan karşı karşıya kalmaktadır. Dahası, bu iki sonuç birbirini de beslemektedir. Siyasal gerilimin aileye, arkadaşlıklara ve gündelik ilişkilere taşınması zaten zayıflamakta olan toplumsal bağları daha da aşındırmaktadır. Toplumsal bağlar zayıfladıkça birey dışsal etkilere daha açık hâle gelmekte, bu etkiler güçlendikçe toplumsal bağlar daha da zayıflamaktadır.

HAYATIN GERÇEKLİĞİ VE BEKLENTİLER ARASINDAKİ MESAFE AÇILDI

Büyük kitleselleşmenin üzerinde durulması gereken üçüncü sonucu ise beklentiler dünyasında yaşanan dönüşümdür. Daha önce yükseköğretime, profesyonel mesleklere, şehir hayatına, seyahate ve farklı yaşam biçimlerine sınırlı kesimler erişebilirken bütün bu alanların geniş kitlelere açılması insanların kendi hayatlarına ilişkin beklentilerini de köklü biçimde değiştirmiştir. Ailesinde ilk kez üniversiteye giden, büyük şehre taşınan ve profesyonel çalışma hayatına katılan bir insan artık anne ve babasının dünyasındaki imkânlarla yetinmemekte; eğitimden mesleğe, gelirden konuta ve evlilikten tüketim alışkanlıklarına kadar çok daha geniş bir beklenti dünyasında yaşamaktadır. Bu, toplumsal hareketliliğin doğal bir sonucudur. Ancak burada yeni bir gerilim ortaya çıkmaktadır. Beklentilerin kitleselleşmesi ile bu beklentileri karşılayabilecek imkânların genişlemesi aynı hızda gerçekleşmemektedir. Böylece önceki kuşaklardan çok daha geniş imkânlara sahip olan birey, sürekli yükselen beklentileri ile yaşadığı hayat arasındaki mesafe nedeniyle daha fazla tatminsizlik yaşayabilmektedir.

Dijitalleşme bu üçüncü alanda da güçlü bir çarpan etkisi oluşturmaktadır. Geçmişte insan kendisini büyük ölçüde yakın çevresiyle karşılaştırırken bugün sosyal medya aracılığıyla sürekli olarak çok daha geniş bir dünyanın hayatlarıyla karşılaşmaktadır. İmkânların genişlemesi belirli ekonomik ve toplumsal sınırlar içerisinde gerçekleşirken beklentilerin genişlemesinin önündeki sınırlar büyük ölçüde ortadan kalkmaktadır. Beklentiler ile hayatın gerçekliği arasındaki mesafe büyüdükçe birey evlilik ve aile kurma kararlarını erteleyebilmekte, gelecek konusunda daha fazla kaygı duyabilmektedir. Dolayısıyla beklenti gerilimi de aile ve toplumsal bağlarda yaşanan dönüşümü derinleştirebilmektedir.

ÖNÜMÜZDEKİ DÖNEMİN TEMEL MESELESİ

Sonuçta son 25 yıldaki büyük toplumsal dönüşümün üç önemli sonucu aynı noktada birleşmektedir. Bireyi koruyan geleneksel toplumsal bağlar zayıflamış, sivil alanın kendi ritminde anlam üretme kapasitesi daralma riskiyle karşılaşmış ve insanların beklentileri ile mevcut imkânları arasındaki mesafe büyümüştür. Dijitalleşme ise bu üç süreci de hızlandıran ve birbirine bağlayan güçlü bir çarpan olarak çalışmaktadır. Böylece imkânları olağanüstü ölçüde genişleyen birey, paradoksal biçimde daha yalnız, daha korunaksız ve daha fazla tatminsizlik yaşayabilen bir konuma gelebilmektedir. Bu nedenle önümüzdeki dönemin temel meselesi, son 25 yıldaki büyük kitleselleşmenin kazanımlarını koruyarak ortaya çıkan yeni sorunlara odaklanmaktır.

İlk aşamada büyük kitlelerin merkeze taşınmasını sağlayan imkânlar genişletildi. İkinci aşamada ise merkeze taşınmış bu büyük toplumsal kitlenin yeni hayatını taşıyabilecek kurumların, ilişkilerin ve ortak anlam dünyasının güçlendirilmesi gerekiyor. Aileyi daha dayanıklı hâle getirmek, şehirlerde yeni aidiyet ve dayanışma ağları kurmak, gençleri dijital dünyanın risklerine karşı koruyacak mekanizmalar geliştirmek, güçlü ve özerk bir sivil alan oluşturmak ve farklı kültürel çevrelerin birbirleriyle konuşabileceği ortak bir zemin üretmek bu yeni dönemin temel ihtiyaçlarıdır. Kısacası, önümüzdeki dönemin büyük meselesi merkeze taşınmış bu toplumu yalnızca ekonomik imkânlar etrafında değil, güçlü toplumsal bağlar, dayanıklı kurumlar ve ortak bir anlam dünyası etrafında yeniden birbirine bağlamak olacaktır.