İran savaşında tırmandırma inisiyatifi kimin elinde?

İran’ın Ürdün’deki Amerikan birliklerini balistik füze saldırısıyla hedef alması, çatışma ve müzakere dinamiklerinin yalnızca Washington’ın elinde olmadığını göstermeye matuf bir hamle olarak öne çıkıyor. Trump’ın geçen hafta İran’ın ricası sonrasında saldırıları durdurduğunu açıklamasına Tahran ortada devam eden bir müzakere sürecinin olmadığını söyleyerek cevap vermişti. Trump’ın yeni bir müzakere ivmesi yakalamasından ziyade piyasaları sakinleştirmeye çalıştığı izlenimi veren hamlesine İran Ürdün saldırısıyla cevap vermiş görünüyor. İran Trump’ın çatışmamüzakere ikilemini istediği şekilde yönetip hem piyasaların sakinleşmesinden yararlanması hem de bunun için siyasi maliyet ödememesi durumunu değiştirmeye çalışıyor. Ancak bu hamlenin İran’ın çatışmanın dinamiklerini yönlendirme konusunda inisiyatifi eline almasına yetmeyeceği ve Amerika’nın saldırılarını artıracağı kesin olduğu için bu stratejinin ne kadar etkili olacağı tartışmalı.

TIRMANDIRMA STRATEJİSİ

İran’ın Trump’ın çatışmayı istediği şekilde yönlendirme ‘oyununu’ bozma çabasının Netanyahu’nun Washington’da olduğu günlerde gerçekleşmesi tırmandırma stratejisinin zamanlamasına da Tahran’ın karar vereceği mesajını taşıyordu. Trump-Netanyahu görüşmesinden çıkacak mesaja ön alıcı olarak ve ‘sahada’ cevap niteliği taşıyan Ürdün saldırısı, savaş dinamiklerinin tamamen Amerika ve İsrail’e bağlı olmadığını göstermek amacı taşıyordu. Amerika’nın askeri yığınak yapmaya devam ettiğini iddia eden İran tarafı, topyekûn bir savaşın maliyetinin yüksek olacağı mesajını hatırlatmak istemiş görünüyor. İran’ın bu sınırlı saldırı üzerinden Amerika’ya birkaç farklı mesaj vermeye çalıştığı açık ancak somut bir stratejik kazanım sağladığını söylemek zor.

İran’ın bu şekilde Amerika’yı diplomasiye zorlamaya çalışmasının etkili olacağını düşünmek pek mümkün değil zira tırmandırma stratejisinin istenen siyasi sonucu vermediği her durumda hem tırmandırma stratejisi etkisizleşecek hem de maliyet artacaktır. Amerika’nın Ürdün saldırısına cevaben hemen hava saldırıları düzenlemesi İran’ın herhangi bir caydırıcılık temin edemediğini gösteriyor. Sadece Amerika’nın Hürmüz’ün kapalı olmasının psikolojik etkisini azaltma operasyonlarının işe yaramayacağı mesajını vermiş oluyor ancak bu mesajın da etkisinin kısa vadeli olacağı söylenebilir. Piyasalar çatışma haberlerine elbette sert tepki veriyor ancak Hürmüz’ün kapalı olması giderek normalleşiyor. Bu da İran’ın elindeki en önemli kozun değerinin zamanla azalması anlamına gelebilir.

BÖLGESEL SAVAŞ

İran’la İsrail arasındaki bölgesel mücadelesinin hem Amerika’yı hem de bölge ülkelerini farklı şekillerde düşük şiddetli bir bölgesel savaşa zaten soktuğu söylenebilir. Ancak Körfez ülkeleri Amerika’yla birlikte doğrudan savaşa girmeye direnmeye devam ediyor ve İran’a askeri cevaplarını savunma sınırları içinde vermeye çalışıyor. Gizli operasyonlarda birçok bölge ülkesinin Amerika’yla birlikte askeri operasyona katılmış olması da kuvvetle muhtemel ancak İran savaşı tam teşekküllü bir bölgesel savaşa en azından şimdilik dönüşmedi. Bununla birlikte Suudi Arabistan’ın petrol altyapısına karşı düzenlenen saldırılara karşı Irak ve Yemen’de verdiği cevaplar, bölgesel tırmanmanın çok da uzak olmadığını gösteriyor.

Birleşik Arap Emirlikleri’nin OPEC’ten çıkması ve Füceyre boru hattına çalışması, Suudi Arabistan’ın Hürmüz yerine Kızıldeniz alternatifi geliştirmeye çalışması ve Umman’ın petrol depolama alternatifleri sunması Hürmüz krizinin etkisini hafifletmeye yönelik girişimler olarak öne çıkıyor. Hürmüz’ün kısa vadede ikame edilmesi elbette mümkün değil ancak krizin etkisinin bölgeye dağıtılması ve petrol fiyatlarının yüksekliğine alışılması İran’ın kozunu zayıflatabilir. Buna karşın Tahran’ın Hürmüz’deki İran egemenliği ısrarı, bölge ülkelerini doğrudan veya dolaylı savaşın parçası haline getiriyor. Bu denklemin İran için avantajlı bir konum yarattığını söylemek mümkün değil. İran’la İsrail arasındaki bölgesel mücadelenin halihazırda bütün bölge ülkelerini doğrudan veya dolaylı etkileyen ve içine çeken bir bölgesel savaşa dönüşmüş olduğunu söyleyebiliriz.

Önümüzdeki dönemde Amerika’yla İran arasında şiddeti sürekli değişen bir şekilde çatışma-müzakere-çatışma dinamiğinin devam etmesi şaşırtıcı olmayacak. Trump’ın topyekûn bir savaşa girmek için desteğe sahip olmadığı gibi kapsamlı bir anlaşma yapabilecek siyasi maliyete de tahammülü yok. Trump yönetiminden İsrail’e karşı sert çıkışlar yapılsa da Netanyahu’yu tam olarak karşısına almak istememesi İran’la anlaşmanın önündeki en büyük engellerden biri. Amerika’nın işgale gidecek bir yola girmesine de Amerikan kamuoyu karşı ve her iki partiden de savaşın genişletilmesine karşı direniş var.

Bu tabloda Trump’ın ara ara tansiyon yükselterek tırmandırma inisiyatifini elinde tuttuğunu göstermek istemesi, İran’ın da bu dinamiği bozarak Trump’ı masaya zorlamaya çalışması daha anlaşılır hale geliyor. Ancak bu karşılıklı gelgitlerin hem kontrol edilemez bir tırmanma sarmalı yaratma hem de bölgeyi tamamen açık bir savaşa çekme riskleri hiç de düşük sayılmaz. Her iki tarafın da etkili ve sonuç alan bir strateji oluşturamaması, durumu kazalara ve beklenmedik gelişmelere açık kırılgan bir hale getiriyor. Bölgesel istikrarsızlığı derinleştiren dinamiklerin artması, savaşın zaman zaman durulsa da net bir şekilde sona ermeyeceğine işaret ediyor.