Cemaatler devlete değil, cumhuriyete nasıl entegre olacak?

Ekonomik ve sosyal bir mesele olarak cemaatler üzerine bir tartışma yapmak ihtiyacı var Türkiye’nin. Çünkü cemaatler sosyal hayatın bir parçası olarak kabul edilmiyor. Cumhuriyet’e entegre edilmediğinden sahipsiz kalıyor veya başka devlete entegre oluyorlar. Ya da bu şüpheyle yaşayıp gidiyorlar. Sorgusuz ve karanlık bir iyimserlik içinde varlar.

Soru basit; cemaatler Türkiye’ye mi entegre olacak başka ülkeye mi?

Teorik olarak cemaatlerin tamamına operasyon çekilmiş durumda. Bazısı hiç cemaat olmamış zaten ki tüm Türkiye mutabık olarak vasfı üzerinden alıp terör organizasyonu olarak kategorilendirdi. Tabanı da tavanı da sistemden ayıklanmaya çalışılıyor. Bazısı parçalandı. İlahi operasyon mudur, stratejik operasyon mudur, bilmiyorum. Bazısı ise tavanına operasyon yedi, tutuklandı. Tasfiyeye alındı.

Cemaatlerin iki entegrasyon kanalı var. Birisi eğitim, sağlık, ticaret gibi konularıyla sosyal alan; diğeri hükümet, bürokrasi gibi siyasi alan.

İkinci kısımdan başlayalım. Bir dönem cemaatlerin partilere ve hükümete girmesi tolere edilebilir görünüyordu. Ancak FETÖ ile beraber bunun riskli olduğu kadar tartılması zor bir yük getirebileceği anlaşıldı. Bürokrasi keza cemaatlere açılmış bir entegrasyon alanına benzedi aynı dönem. Fakat 15 Temmuz hain darbe girişimi sonrası toplumun kodlarına geçen endişeler bunun sağlıklı bir entegrasyon yolu olmayacağını gösterdi.

Geldiğimiz noktada görüldü ki bizde sistem, devletten cemaate doğru çalışıyor. Cemaatten devlete çalıştığında toplum alarma geçiyor. Bu formül bizim laiklik anlayışımızın da özünü oluşturuyor.

Türk tipi laiklik; devlet dini alana taşabilir ama dini alanda kendisini konumlandıran bir yapı devlete karışamaz, katışamaz.

Madem öyle cemaatler sosyal alana yönelsinler.

Sosyal alanda eğitim ön plana çıkıyor. Zaten din kültürdür anlayışıyla o tarafa yönlenmeleri olağan karşılanıyor. Fakat gelinen noktada tüm cemaat okulları tasfiye edildi. Yerlerine ise imam hatipler kondu. İmam hatip ise ortaokuldan başladığından ilkokul seviyesinde bir boşluk var. Seküler düşünce imam hatiplerin kendi aleyhine olduğunu değerlendirip direndi hep ama sahada görünen bu değil. Sekülerlerin direnci yalnız, boşluğu doldurmalarını sağlıyor.

İlkokulu içeren özel okul ortamına bakın, İslam üzere olmamak şartıyla her kültün yeri var. Devlet ilkokullarının seküler doktrin aktarım merkezi olması ise eskisi gibi ilerliyor.

Bu koşullarda cemaatler yurtlara sıkıştırıldı fakat oradan da büyük baskı kuruldu. Yurt hizmeti verme iradeleri kırılmaya çalışılıyor. Zaten orayı da devlet epey doldurdu. Seküler düşünceli yurtçuluk ise tam faal.

Sağlık tarafını devlet gene doldurdu. Şehir hastaneleri gibi yatırımlar boşluk bırakmadı. Devlet, sağlık bürokrasisini cemaatlere açtıysa da devam etmedi.

Ticaret tarafında da cemaatler göze battı. Tasfiyeye tabi tutuldular. Yaşanan enflasyonda rolleri sorgulanır hale geldi.

Sanayi kısmına cemaatlerin pek ilgisi olmadı zaten. Sanayinin angarya geldiğini düşünüyor olabilirler mi?

Hakikaten hizmetler sektöründe angarya olmayan imalata gelince bizde angaryaya dönüşüyor? Giderilmesi gereken sosyolojik bir problem gibi…

Peki geriye ne kalıyor, toplansınlar, dağılsınlardan başka?

Başka pek bir şey kalmıyor.

Belki cemaatlerin entegrasyonunda kooperatifçiliği kullanabiliriz. Gerçi cemaatlerin çoğu vakıflaşmış durumda. Vakıf, kurum ve yönetişim olarak kooperatifçiliğin çok üstündedir ama seküler mevzuat kooperatifçiliği daha iyi konumlandırıyor. Cumhuriyetin benimsediği kapitalist düzenlemeler vakfı benimsemediğinden vakıf entegrasyon yolu olamıyor.

Bu yüzden kooperatifler kurup sisteme entegre olmalarını değerlendirebilir Türkiye. Sahiplik değil, yönetişim ön plana çıkar. Hesap verebilir bir yapı kurulur. Açık finansman, bağımsız denetim, yönetici görev süresi gibi yönetişim unsurları gelir. Üretim, eğitim ve sosyal hizmet kapasitesine bakılır.

Her halükârda önümüzdeki meselelerden birisi bu. Çözümü bulursak önemli ekonomik büyüklükleri verimli kaynaklara dönüştürebiliriz.

Yol aramayacaksak; Cumhuriyetin, cemaatlerin entegrasyonunu da varlıklarını da istemediği söylenip 100 yıllık öğrenmeler tekrar eder durur.

İşin bir de demokratik temsil kısmına bakmak lazım tabii. Cemaatler tarihten bu yana topluluk yönetişimi örnekleri olmuştur. Hevesli olduğu anlaşılanlar doğrudan siyasi alana davet edilebilir. Parti kurmaları kolaylaştırılabilir.

Hem seçmen-cemaat ilişkisinin ne denli derin yahut sığ olduğunu anlarız. Hem herkes boyunun ölçüsünü görür.