edebiyat-eleştiri-teori (kuram)

yukarıda adı yazılı eser bana koç üniversitesi tarafından gönderilmiştir. sarah dillon yazmış, ingilizceden türkçeye ferit burak baydar çevirmiştir. eseri neşreden koç üniversitesi yayınevidir (küy).. üzerinde koç üniversitesi suna kıraç kütüphanesi adı yazılı olması bu satırların yazarını 1960’lı yıllara ait hatıralara götürdü. rahmetli vehbi koç’un kızı suna kıraç (sayın inan kıraçla evilidir) benim edebiyat dersi okuttuğum haydarpaşa lisesinde birkaç tane kıbrıslı öğrencinin velisi olarak okulumuza gelir gider çocukların durumu hakkında öğretmenlerinden bilgi alırdı.. hanımefendiliği, güzelliği, zekâsı; bütün hocaların takdirini celbederdi…

koç üniversitesi ne zaman kuruldu bilmiyorum ama rahmetli vehbi koç ve evlatları hangi işe el attılarsa daima sağlam ürün imal etmişler, hep dürüst çalışmışlardır.. yayınlanan bu kitaptan da belli oluyor …

kitabın asıl adı: palimpsest-edebiyat, eleştiri, kuram’dır..

palimpsest, kalıntı, birikim, son yazı anlamlarına geliyor.. edebiyata, eleştiriye ve teorilere ait değişik zamanlarda, değişik kişiler tarafından yazılan kitaplar arasındaki benzerlikleri ve tezatları; bu sahalardaki ilerleyiş çizgisini, muhtelif eserlere ait görüş ve düşünce farklarını, biyografi ve bibliyografya bilgilerini temsil ve hülasa etmektedir..

böyle bir kitap hazırlamak için ele aldığı konulara ait geniş ve köklü bir kültüre sahip olmak mecburiyeti vardır.. gerçekten de sarah dillon; isimlerini zikrettiği eserlerinin muhtevasını ve özelliklerini belirttiği yazarların, ilim ve fikir adamlarının kitap sayfalarına dökülen beyanlarını eksiksiz bir şekilde dile getirmiş..

palimpsest kavramını 1845’te ilk kullanan yazar thomas de quincey’dir. 1845’ten bu yana palimpsest kavramı; mimari, coğrafya, jeoloji, paleontoloji, buzul bilim, astrofizik, biyokimya, genetik, sinir bilim (nöroloji), nörobiyoloji, nörohesaplama enformasyon teknolojisi gibi çok farklı alanlarda kullanıldı.. roland barthes; dilbilim, antropoloji, marksizm ve psikanaliz’in disiplinler arası mahiyetini dikkate alarak şöyle diyor:

palimpsest, tek bir disiplinin yetkisi alanı olamaz… zira üzerinde yazı yazılan tüm alanları bedenine kabul eder. palimpsest’in etkisine tabi olan edebi metinler arasında thomas de quincey, d. h. lawrence, arthur conan doyle, umberto eco, lan mcevan ve d.d.’nin eserleri yer almaktadır.

sarah dillon, kuramsal eleştiri diye bir yazı çeşidinden bahsediyor… derrida’nın şu sorusunu gündeme getiriyor: derrida şöyle demiş: edebiyat ile edebiyat eleştirisi arasında bir ayrım yapmak zaruri midir?...

bu sualden sonra da sarah dillion şöyle devam ediyor: iyi edebiyat eleştirisi, bir hareketi, dil içinde yaratıcı bir deneyim bulunan bir metindeki edebi, fikri evsafı ima eder ..

iyi edebiyat eleştirisi, edebiyat ile edebiyat eleştirisi arasında fiziki bir yakınlığı içerir.. bu yakınlık, edebi metinle edebiyat eleştirisi yani eleştirel üretim türleri arasındaki farklılıklara boş verebileceğimizi düşündürtmemeli.

edebi metinler ve tenkitlerin farklı taraflarını tespit ederken ayrımların sıkı olmasına, sınırların saflığına ve doğruluğuna kani olmalıyız.. edebi metinlerle tenkitler arasında hem bir beraberlik hem de ayrılık ve farklı olma unsurlarının mevcudiyeti hesaba katılmalıdır..

palimpsestleştirmenin 7-9. asırlarda başladığı, 14-15. yüzyıllarda zirveye ulaştığı bilinmektedir.. klasik eserlerin çoğu, bu yüzyıllarda lovati, petrark, boccaccio, coluccio, salutari ve poggio gibi latince uzmanları; bessarion, polirlan, aldusmanurius, marcus musurus ve erasmus gibi yunanca uzmanları tarafından kurtarılmıştır.. daha sonraları başka kaynaklara dönen araştırmacılar, papirüslerin, epigrafik metinlerin, palimpsest elyazmalarının önemini farkettiler.. bulguların gerçek mahiyeti ancak 19. asırda anlaşıldı..

1692’de paris kraliyet kütüphanesinde görevli jean bolvin kayıtlı bir palimpsest keşfetti.. yeni ahit’ten bazı parçalar, eski ahit’ten bir kısım elyazması demet, aziz efrayim’in bir eserinin arasında bulundu..

19. yüzyıl alimleri, altta yatan yazıyı okunur hale getiren kimyasal yöntemleri keşfettiler.. bu suretle palimpsestleşme işi kolaylaştı.. thomas de quincey bu başarıları belirtirken modern çağdaki bu sihir karşısında hem şoke olur, hem de cazibesine kapılmaktan kurtulamazsınız, demiştir..

muhtelif vesilelerle marcel proust, heidegger, terence hawkes, lawrence, eleanor cook, davidson, barrel, stephen j. spector, maniguis, freud, t.s. eliot, ezra pound, mary jacobus, friedman, buck, benstock, collecott, kingsley, weatherhead, raymonde ransome, j.m. coefzee, michael black gibi birçok filozof ve edip, kitabın bölümlerinde arzıendam ediyor.. esere dair sayfaların bir yazının hacmine sığması elbetteki mümkün değil..

düşüncenin, mantığın, hissiyat ve felsefenin değişik konularına temas eden paragraflar var.. san’ata, edebiyata, heyecana ait çok çeşitli fikirler dile getiriliyor.. klasik felsefenin bölümlerine dair münakaşa ve müzakerelere yer verilmiş..

gelecek yazımız, kitabın fikriyatına dair detayları ele alırsa isabetli olur kanaatindeyim..

(isteme adresi: koç üniversitesi, 0212 338 10 00 sarıyer)