Birçok okur-yazarın kitaplığını süsleyen Mustafa Nihad, Fuat Köprülü, Agah Sırrı Levend, İsmail Habib Sevük, İsmail Hikmet Ertaylan, Nihad Sami Banarlı, Vasfi Mahir Kocatürk, Ahmet Hamdi Tanpınar, Faruk K. Timurtaş, Ahmet Kabaklı, Şükran Kurdakul ve benzerlerinin edebiyat tarihine mahsus çalışmalarında farklı dönemlendirmelerin yapıldığı, öznel yorum ve değerlendirmelere yer verildiği, bu nedenlerle de efradını cami ağyarını mani bir edebiyat tarihine olan ihtiyacın ilgililerince her vesileyle dile getirildiği bilinen bir husustur.
Geçtiğimiz günlerde okurla buluşan, 4 ciltlik “Türk Edebiyatı Tarihi” (Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını), kimi gazetelerin kitap eklerince söz konusu ihtiyaca denk düşen müstesna, orijinal ve yeterli bir çalışma olarak sunuldu.
Bir kültür ve bilim adamı olarak çoğu edebiyat severin gönlünde taht kuran Talat Sait Halman'ın genel editörlüğünde, kolektif bir çalışmayla üretilen kitap, “Türkler: Kökenleri ve Yayılma Alanları”, “Türk Dili” başlıklı iki “giriş” yazısını, epik dönem, erken dönem, Osmanlı dönemi - Türk edebiyatına (XIII. Yüzyıl-1860) giriş: sosyal ve kuramsal bağlam, Batı Türk yazı dili temelinde yeni yapılanmaya doğru: klasik öncesi dönem (XIII-1453), klasik sonrası (1800-1860), yenileşme dönemi ve Osmanlı modernleşmesi (1860-1923), Cumhuriyet Dönemi (1923-XXI. Yüzyıl) adlı sekiz ana dönem üstüne yapılmış detaylı çalışmaları içermekte, “Türk edebiyatı kronolojisi”, “Genel kaynakça” ve “Yazarlar - editörler” başlıklı üç ekle tamamlanmaktadır.
İlk bakışta metodolojik yeniliğinin yanısıra, Orhan Okay, Halil İnalcık, Ahmet Oktay, Sevda Şener, Gürsel Aytaç, İnci Enginün, Ahmet Yaşar Ocak, İsmail Çetişli, Cemal Kurnaz, Jale Parla, Murat Belge, Doğan Hızlan, Baki Asiltürk, Ayşenur Külahlıoğlu İslam, M. Kayahan Özgül, Muhsin Macit, Emine Yılmaz, Yakup Çelik, Mustafa Apaydın, Hülya Argunşah, Turan Karataş, Sıdıka Dilek Yalçın Çelik, Ali Yıldırım, Hakan Sazyek, Tacettin Şimşek vd. her biri edebiyat alanında birer marka olmuş isimlerin varlığı, kitabı tek başına önemli kılmaktadır.
Ancak tersinden bir bakışla, iyi bir Türk edebiyatı tarihine olan ihtiyaç, zikrettiğimiz yenilik ve imzalar doğrultusunda oluşacak yüksek bir beklentiyi de beraberinde getirmektedir. Bu da “Türk Edebiyatı Tarihi”nin doğal olarak çok detaylı incelenmesine ve yoğun olarak eleştirilmesine neden olacaktır.
Ben tanıtım amaçlı bu yazımda kitapla ilgili ne inceleme ne de eleştiri yapacak durumda değilim. Ama ilk incelememden edindiğim izlenim odur ki, kitaptaki 1960-2000 yıllarını kapsayan döneme mahsus kimi çalışmalar üstünden söylenmesi, eklenmesi, düzeltilmesi gereken bir çok konu zaman içinde ortaya dökülecektir. Bunlardan bir kaçına şimdilik değinip geçeyim:
1)Roman kısmında yer alan “1960 Sonrası” başlıklı yazıdaki iç-başlıklar akademik bir nitelik taşımakta mıdır? Taşıdığı var sayılıyorsa “İslami ve gelenekçi söylem” iç-başlığı hangi kriterlere göre oluşturulmuştur? Ahmet Günbay Yıldız gibi popüler-altı bir yazıcıyla Afet Ilgaz ve Nazan Bekiroğlu gibi sanatçıları eşitleyen mantığın dayanakları nedir?
2)Aynı yazıda, Mübeccel İzmirli “Çağdaş Türk romanında yeni açılımlar, yeni söylemler” iç-başlığında hangi romanlarıyla zikredilmiştir? Bu soru şöyle de sorulabilir: Mübeccel İzmirli'nin herkesçe bilinen bir öykü (Sabah Geçidi), bir şiir (Gök Katında Kaza), bir çocuk kitabı (Ay Kızla Gülen Oğlan) ve Afet Ilgaz tarafından bana emanet edilmiş şiirleri, notları dışında bir de bilinmeyen bir romanı keşfedilmişse, okurla neden paylaşılmamıştır?
3)Aynı yazıda, Tomris Uyar'ın kadın sorunlarını işlediği romanları da belirtilerek, onları görmezlikten gelen şunca yılın edebiyat incelemecileri, eleştirmenleri neden utandırılmamıştır?
4)Şiir kısmında “1950 Sonrası” başlıklı yazının iç-başlıklarında da nitelik, edebi kriter ve (burada da örneğin İsmet Özel ve Nurullah Genç adlarındaki gibi) eşitleme sorunu bulunmaktadır.
Şairlikleri tartışılır Nurullah Genç ve A. Vahap Akbaş'ın özel ilgiye mazhar oldukları ama şairlikleri tartışılmaz İhsan Deniz, Adnan Özer, Hüseyin Haydar, Hüseyin Atlansoy, Ali Günvar ve Vural Bahadır Bayrıl'ın sadece adlarının zikredilerek geçiştirildiği, daha birçok şairin de adlarının hiç zikredilmediği şiir kısmı tümüyle tashihe, eklemeye, çıkartmaya, hatta kimi sayfaları itibariyle yırtılmaya müsait durumadır.
5)Ve edebi inceleme faciasının tipik örneklerinden olan “Edebiyat Dergileri (1865-2000)” başlıklı yazı! Toplam dört buçuk sayfa ve zikredilen dergi sayısı: 29. 1865-2000 yılları arasında yayımlanan değil, Türk edebiyatına yön veren edebiyat dergilerinin sadece adlarını yan yana dizseniz en az dört buçuk sayfa tutar. Gülşen-i edeb, Yürüyüş, Yücel, İnsan, Çınaraltı, Yazar Postası, Yeni Dergi, Yazı, Oluşum, Edebiyat, Yeditepe, Seçilmiş Hikayeler, Gergedan, Argos, Somut, Tan, Kayıtlar, Çağdaş Eleştiri, Yönelişler, Bürde, Edebiyat ve Eleştiri, Hece, Nar, Ludingirra, Defter, Yazko Edebiyat, Adam, Ulusal Kültür, Hayalet Gemi ve daha yüzlerce dergi es geçilmiştir. Feridun Andaç'ın daha dün 7 sayı yayımlanıp kapanıveren İmge Öyküler'i zikredip de yıllarca yayımlanmış Üçüncü Öyküler'le, halen yayımlanan Hece Öykü'yü, Kül Öykü'yü zikretmediği yazısında bile yer alan dergi sayısı, “Edebiyat Dergileri (1865-2000)” yazısındaki dergi sayısından daha fazladır.
Sonuç olarak: Elbette birkaç eksiklikten, içeriksizlikleriyle kesinlikle orada yer almamaları gereken üç-beş yazıdan hareketle kitabın bütünü için olumsuz konuşulmaması gerekir. Çünkü metodojisi, imzaları, yazı başlıkları, içerikleri ve özenli baskısıyla bu kitap gerçekten önemli bir ihtiyaca cevap veriyor gibi görünmektedir. Ama ilettiğim örneklerden de görüleceği üzere binbir emekle bu kitabı okura sunanlar, yoğun eleştirilerin beraberinde getireceği eklemelere, düzeltmelere açık ve 1960 sonrasının yazıları üstünden gelecek “Türk Edebiyatı Tarihi'ni asıp da mı üzülsek yoksa üzülüp de mi assak?” sorusuna şimdiden hazırlıklı olmalılar.
Türk Edebiyatı Tarihi
Genel Editör:
Talat Sait Halman
TC. Kültür ve Turizm
Bakanlığı Yayınları
4 cilt, 2644 sayfa
