Hayat Yerin altındakiİstanbulkayıt altında

Yerin altındaki İstanbul kayıt altında

Tarihi Yarımada’da üç medeniyetin izini süren Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi’nden tarihçi Arzu Ulaş 400’e yakın arşiv belgesini inceledi. Ulaş, 81 sarnıç, 30 mahzen, 15 su yolu, 11 ayazma, 5 maksem, 5 çukur çeşme, 4 yangın havuzu ve 23 adet arkeolojik mimari kalıntının günümüze ulaştığını belirledi.

Abone Ol Google News
Haber Merkezi Yeni Şafak
Yerin altındaki İstanbul kayıt altında
Arzu Ulaş

KÜBRA ERTEN

Topkapı Sarayı, Sultanahmet Camii, Aya İrini Kilisesi, Kapalıçarşı gibi önemli kültür miraslarının bulunduğu Tarihi Yarımada’nın üstü kadar yer altı da şaşırtıcı ve heyecan verici yapılara sahip. Yüzlerce yıldır karanlığın egemenliğindeki sarnıçlar, su yolları, mahzenler, çukur çeşmeler, maksemler gibi. Suyun kıymetini bilen ve halkın suya ulaşımını kolaylaştıran Roma, Doğu Roma ve Osmanlı medeniyetlerinde şehrin ihtiyaçları doğrultusunda yapılmış, zamanla geliştirilmiş, onarılmış, üzerine yenileri eklenmiş bu yer altı yapıları suyun depolanması ve dağıtımının sağlanması görevlerini üstlenmiş. Suyun insanlara ulaşması için kurulan bu sistemler bugün işlevselliğini sürdürmüyor. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Kültürel Mirasın Korunması ve Yönetimi Programı yüksek lisans mezunu, tarihçi Arzu Ulaş, yer altındaki bu yapıları Osmanlı belgelerinin izinde görüntüleyerek konumlarını gösteren haritalar hazırladı. Osmanlı Belgeleri Işığında İstanbul Tarihi Yarımada Bölgesinin Yer Altı Yapılarının İncelenmesi başlıklı yüksek lisans tezi kapsamında 400’e yakın arşiv belgesi inceleyen Arzu Ulaş, 285 yer altı yapısı bulguladı. Bu yapıların 59’u bugün var olmayan, 41’i ise Osmanlı belgelerinde bulunamayan ama tespit edilen yapılar. 3 yıl süren çalışmasında yer altı yapılarının bugününü ortaya çıkaran Ulaş, su ile dolu sarnıçları botla gezdi, bazı yapıları sürünerek dolaştı, bazılarında da eşya parçaları ve hayvan kemikleri görüntüledi. Belgeler ışığında ise 81 sarnıç, 30 mahzen, 15 su yolu, 11 ayazma, 5 maksem, 5 çukur çeşme, 4 yangın havuzu ve 23 adet arkeolojik mimari kalıntının günümüze ulaştığı belirlendi. Yapıların bir kısmının kullanılabilir durumda bir kısmının ise moloz yığınıyla kaplı olduğu görüldü.

İstanbul'un altında yolculuk: Tarihi Yarımada’nın altında da tarih var
GÜNDEM
İstanbul'un altında yolculuk: Tarihi Yarımada’nın altında da tarih var

285 YER ALTI YAPISI İNCELENDİ

  • Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde yer altı yapılarıyla ilgili yüzlerce belgeyi tarayan Ulaş, Tarihi Yarımada bölgesindeki 285 yer altı yapısını güncel harita üzerinde işaretledi. İstanbul İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İstanbul Müftülüğü ve İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nden gerekli izinleri aldıktan sonra yapıları görüntülemek için profesyonel mağaracı ve dalgıçlarla çalışan Ulaş, bilinen ancak yeri tespit edilemeyen ve daha önce bilinmeyen yapılar ortaya çıkardı. Tarihçi Arzu Ulaş’la emek, heyecan ve cesaretle hazırlanan, kendinden sonraki çalışmalara kaynak olacak tezini konuştuk.

Tarih mezunu ve iyi derecede Osmanlı Türkçesi bilen Arzu Ulaş’ın yüksek lisansa başlamasına da bu birikimi vesile olmuş. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi öğretim üyesi Doç. Dr. Hasan Fırat Diker’in teşvikiyle Kültürel Mirasın Korunması ve Yönetimi Programı’nda yüksek lisansa başlayan Ulaş, “Önce Hasan Fırat Hocanın Ayasofya kitabıyla tanıştım. Sonra da üniversite öğrencilerine düzenlediği gezi-dersine katıldım, orada tanıştık ve Osmanlıca üzerine sohbet ettik. Osmanlıca bilgimi yüksek lisans programında kullanabileceğimi söyledi. Bu teşvikle yarım dönem özel öğrenci olarak ders aldım. 2018’de de yüksek lisansa başladım. Hocamın ön görüsü benim için çok kıymetliydi. Bana farklı alanda bir pencere açtı.” diye konuşuyor.

YAPILARIN 59’U KAYIP

Çalışma kapsamında 1000’e yakın belge inceleyen bunlardan 400’e yakınını tezine dâhil eden Ulaş, belge taramasının ardından yapıları görmek ve görüntülemek için yer altına iniyor. Mağaracı ve dalgıçlardan destek alan Ulaş çalışmasına dair şöyle konuşuyor:

  • “Tarihi Yarımada bölgesindeki saha araştırmamda 14 yer altı yapısı Ali Hakan Eğilmez başkanlığında Galeri Mağara Grubu ve İstanbul Teknik Üniversitesi Mağaracılık Kulübü üyelerinin yardımıyla görüntülendi. Tarihi Yarımada’da 285 tane yer altı yapısı inceledim. Çalışmalarımız sonucunda 285 yer alt yapısından 59’unun günümüzde mevcut olmadığını belirledim. 41’i ise Osmanlı belgelerinde bulunamayan ancak günümüzde varlığını koruyan yapılar. Yer altında gördüğümüz yapıların bazıları zamanın ve depremlerin etkisiyle kısmen tahrip olmuştu. Bazıları ise inşa teknikleri ve sanatlı yapılarıyla bizi heyecanlandırdı. Tahrip edilenler de vardı, çok farklı amaçlarla kullanılan, evsizlerin sığınağı olanlar da. Aslında yer altının serüveni hep aynı. Soyut anlamıyla yer altı kötü karakterlerin, illegal işlerin mekânı olmuş. Maliyet nedeniyle de restorasyon çalışmalarında hep göz ardı edilmişler.”

Aktif su akışı keşfedildi

Arzu Ulaş’ın görüntülediği yapılar arasında; Süleymaniye Camii’nde biri daha önce bilinmeyen 2 sarnıç, İstanbul Üniversitesi’nde ilk kez tespit edilen 2 sarnıç ve 1 su dolabı ile yine ilk kez ortaya çıkarılan Topkapı Sarayı Darphane binası altındaki Darphane Sarnıcı da yer alıyor. Bunların yanı sıra Caferiye Han, Sokullu Mehmet Paşa Camii, Şehzadebaşı Camii, Sultanahmet Camii, Merkez Efendi Çilehanesi su yolları da ilk kez görüntüleniyor. Çalışma kapsamında ayrıca Büyük Yeni Han Su Yolu olarak isimlendirilen aktif su akışı olan bir su kanalı keşfedilmiş. Ulaş, tüm yapılar arasında en derin noktanın ise 23 metre ile Süleymaniye Hamam Kuyusu olduğu bilgisini veriyor. 48 yapı bu çalışma ile ilk kez inceleniyor.

3 medeniyetin izleri var

Çalışmasının da ortaya koyduğu üzere Osmanlı’nın akan suyu kullandığı söyleminin artık değişmesi gerektiğinin altını çizen Ulaş, “Osmanlı bu yapıları tamir etmiş, kullanmış ve su ihtiyacını karşılamış. Su sistemi Antik dönemden itibaren geliyor, diğer medeniyetler tamir etmişler, geliştirmişler. Tarihi Yarımada’nın yer altında 3 medeniyetin izlerini görmek mümkün.” diye konuşuyor.

Fatih Camii Karadeniz sarnıcı ilk kez görüntülendi

Görüntülediği yapılar arasında Ulaş’ı en çok etkileyen Fatih Camii Karadeniz Sarnıcı olmuş. Sarnıcın Yerebatan gibi kültür hayatına kazandırılabileceğini ifade ediyor. Yaklaşık 750 metrekarelik sarnıcın gördükleri arasında en büyüğü olduğunu da söylüyor ve ekliyor:

  • “Sarnıcın giriş yeri toprağın altında kaldığı için bugüne kadar bulunamamıştı. Sarnıç hakkındaki belgeye ulaştıktan sonra literatürde yapının içerisinde 1939’da yapılan bir incelemenin olduğuna dair bilgi gördüm, resim veya nerede olduğuna dair ise bilgi yoktu. Fatih Camii’nde yaptığım saha araştırmasında Karadeniz Medresesi’nde yapılan restorasyon çalışmasında girişin bulunduğu anlaşıldı. Sarnıç, alınan izinler dâhilinde bizim çalışmamızla ilk kez görüntülendi. Zamanında halkın su ihtiyacını karşılayan bu yapı şimdilerde metruk durumda.”

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunundaki amaçlar ile sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerezler kullanılmaktadır. Detaylı bilgi için çerez politikamızı inceleyebilirsiniz.