Yıl 1946, Missouri Zırhlısının demir attığı günleri hatırlamak...

7-8 Temmuz tarihleri arasında Ankara’da yapılan NATO Zirvesi’ne kamuoyunun ilgisi oldukça yoğun idi. Misafirlere verilen tabanca hediyesinden ne yiyip ne içtiklerine, kimin hangi mehter marşı ile karşılandığına, “Meloni mi yoksa adını zor telaffuz ettiğimiz İzlanda Başbakanı mı resmi kıyafet zarafetine sahipti?” karşılaştırmasına dek pek çok renkli tartışmamız oldu.

360 bin nüfusa sahip İzlanda’nın Amerika’da eğitim görmüş otuz sekiz yaşındaki sosyal demokrat başbakanı, Türkiye’nin solcularının, neo-faşist etiketiyle tanınan İtayla Başbakanı Meloni ise sağcıların sempatisine mazhar oldu. Aile hayatlarına baktığınız zaman esasında İzlanda Başbakanı evli barklı, çoluklu çocuklu bir hanım. İtalya Başbakanı’nın ise evlilik dışı bir kızı var. Yani “Kim neyi sever” bahsi necip Türkiye’mizde her zaman karışıktır; en nihayetinde tartışma “Keyfimin kahyası mısın? Onu değil de bunu sevdim” itirazı ile noktalanır. Ama her iki kadın Başbakan’ın ortak paydası, Trump ile aralarına koydukları mesafe. Hâl böyle olunca medya bu mesafeden taşan bakışları fotoğraflarla paylaşmalara doyamadı. O kadar ki 19 bin takipçisi olan İzlanda Başbakanı, vatandaşımızın yoğun ilgisi sayesinde 100 bin takipçiye kavuştu.

Kamuoyu kapalı kapılar arkasındaki anlaşmalardan, sözleşmelerden ziyade daha çok işin magazin kısmı ile ilgilenir. İlgilenecek veri bulamayınca da hayal kırıklığına uğrar. Sayın Emine Erdoğan’ın NATO Zirvesi’ne katılan lider eşlerine Çankaya’da verdiği yemek, modacı Özgür Masur’un imzasını taşıyan defile, Aziz Torun’un kızı Neslihan Torun’un sahibi olduğu catering şirketinin hazırladığı yemekler, sofra düzeni ve nihayetinde Ajda Pekkan’ın davetlilere verdiği konser, zirve bittikten sonra medyaya yansıdı. O kadar ki YouTube kanallarından yayın yapanlar “Misafir hanımlar selfie yapıp yemek görüntülerini paylaşmamış olsaydı hiçbir şey bilmeyecektik” diye dertlendi. Eksik olmasın Balkanlar’ın küçük devletlerinin First Lady’leri influencer performansı gösterdiler de meraklar bir nebze yatıştı.

Küçük devletler demişken Çek devletinin Cumhurbaşkanı ile Başbakanı arasında yaşanan gerilim sonucu “Zirveye sen değil ben katılacağım” itişmesi mahkemeye taşındı ve Cumhurbaşkanı mahkeme kararı ile zirveye katıldı. Böylece Ankara, Çekya’ nın Cumhurbaşkanı ile Başbakanını, küs iki elti misali birbirine en uzak mesafede aynı fotoğrafta buluşturmuş oldu.

Zirve sanata nasıl yansıyacak? İlk tepki Ankara halkını hamamböceği olarak resmeden bir animenin sunuluşu oldu. Misafirler gitti, gerçek halk ortaya çıktı şeklinde. Ankara halkını böcek temsili ile resmetmek bahsini sanat ve espri olarak kabul edemeyeceğimi söylemeliyim. Aman yanlış anlaşılmasın, bunu söylerken çizerler cezalandırılsın filan demiyorum. Fikrimi ve duygumu söylüyorum.

Malumunuz NATO Zirvesi ikinci defa yapıldı ülkemizde. İlki Ahmet Necdet Sezer dönemindeydi ve Emine Erdoğan zirveye davet edilmemişti. İki zirve çokça mukayese edildi. Zaten “Biz yaşarken oldu her şey.” Dolayısıyla sizi görmediğimiz, duymadığımız, ama bilgilerine ve belgelerine aşina olduğumuz 1946 yılına götürmek istiyorum.

1946 yılında ABD’ye ait 45 bin tonluk Missouri Zırhlısı ve beraberindeki donanma İstanbul’a gelir ve Boğaz’a demir atar. II. Dünya Savaşı’nı resmen bitiren, Japonya’nın teslim belgelerinin imzalandığı geminin İstanbul’a gelişi gerek İstanbul’da gerek dünyada yoğun bir ilgi ile karşılanır. Geliş sebebi, Türkiye’nin Washington Büyükelçisi Münir Ertegün’ün naaşını ülkesine geri getirmektir.

Esasında Münir Ertegün 11 Kasım 1944’te kalp krizinden ölüyor ve Washington kordiplomatiğinin bütün üyelerinin bulunduğu Arlington Mezarlığı’na askeri bir törenle defnediliyor. Savaş bittikten sonra Missouri Zırhlısı ile Türkiye’ye getiriliyor. Maksat, SSCB’ye güç gösterisinde bulunmak.

Münir Ertegün kimdir? Önemli bir devlet adamı olan Mehmet Münir Ertegün anne tarafından Özbekler Tekkesi Şeyhi İbrahim Ethem Efendi’nin torunudur. Ama ABD’de dünya çapındaki Atlantic Records Plak Şirketi’nin sahibi Ahmet ve Nasuhi Ertegün’ün babaları olma vasfı daha çok bilinir. Müzik magazini ile ilgilenenler Ahmet Ertegün’ü, Ajda Pekkan’ın dünya starı olabilecekken kendisini oyaladığını söylediği kişi olarak tanır.

Mimarlar ise Ahmet Ertegün’ü Turgut Cansever’in restore ettiği ve Ertegün Evi olarak bilinen mimari başarıdan aldığı pay üzerinden anar. Ahmet Ertegün 1839 yılında yapılmış olan Bodrum’da harap haldeki tarihî Salih Efendi Konağı’nı 1971 yılında satın almış ve Cansever’e restore ettirmiştir.

ABD Zırhlısının İstanbul’a gelişine geri dönecek olursak... Zırhlının İstanbul’a gelişi basının önderliğinde büyük coşku ile karşılanır. Dönemin önde gelen gazetelerinden Vatan gazetesinin yazarı Mümtaz Faik Fenik, “Amerika’nın Hududu Akdeniz’dedir” başlığını atar.

Cumhuriyet, Ulus, Akşam ve Tanin gibi gazeteler geminin büyüklüğünü ve mürettebatını, iki ülke arasındaki dostane tavırları manşetlerine taşımış, Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan okur mektuplarında, halka gemiyi ziyaret ederken şapka çıkarıp Amerikan bayrağını selamlama gibi gemi gezme adabı kuralları anlatılmıştır.

İstanbul’daki camilerin minarelerine “Welcome Missouri” yazılı mahyalar asılmış, Amerikalı denizcilerin gezeceği güzergâhlardaki binalar boyanmış, esnaf dükkanları İngilizce tabelalar ile donatılmıştır.

PTT ziyaret anısına özel Missouri hatıra pulları basmış, Tekel Genel Müdürlüğü üzerinde geminin resmi olan özel “Missouri Sigarası” üretmiştir.

Lokantalardaki “Rus Salatası” SSCB’ye tepki, ABD’ye sevgi sonucu isim değiştirip ansızın Amerikan Salatası olmuştur.

Amerikan denizcileri Beyoğlu’nda uygunsuz davranışlarda bulunmuş, halkın şikayetleri o kadar artmıştır ki polis çareyi şikayetleri dikkate almamakta bulmuştur.

Bütün bunlar sanata yansımış mıdır? Evet. Mesela Naim Tirali’nin “Yirmi Beş Kuruşa Amerika” öyküsü dönemin haletiruhiyesini yansıtması bakımından önemlidir.

“Yirmi Beş Kuruşa Amerika” öyküsü ve aynı ismi taşıyan, içinde sekiz öykünün bulunduğu kitap edebî kamuda nasıl karşılanmıştı?

Haftaya cuma, Yirmi Beş Kuruşa Amerika üzerinden devam edelim inşallah.

Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî sitesinde Münir Ertegün’ün cenaze törenini belgeleyen bir video var. Seyretmenizi hararetle tavsiye ederim.