Anlamama yardımcı olur musunuz?

Hayrettin Taşkıran abi, tüm Türkiye’nin bildiği Bereket Döner’in sahibiydi. O markasını bir süre önce bir adaşına, Hayrettin Türkoğlu’na devretti. Şimdi de kendi ifadesiyle “70’inden sonra neler geldi başımıza” diyerek Dürümo isimli bir marka oluşturmuş. Zaman zaman da tatlı videolarıyla önüme düşüyor.

Bir videosunda Hayrettin abi, Dürümo’da 100 liraya sattığı 100 gramlık tavuk şiş dürümün fiyatını 120 liraya çıkarmak zorunda kaldıklarını anlatarak takipçileriyle maliyet paylaşımı yapmış. Buna göre dürümdeki 100 gram tavuk etinin maliyeti 11 TL, işçilik 5 TL, lavaş, ambalaj, garnitür ve sos maliyeti ise 34 lira. Böylece yemeye hazır bir dürümün amortismansız ve vergisiz maliyeti 50 TL oluyor. Satış fiyatı üzerinden vergi ise 12 TL. Yani Taşkıran, amortismansız 62 liraya mal ettiği bu ürünü 120 liradan sattığında kalan 58 lirayla da personel, kira, doğalgaz, elektrik, SGK, muhtasar gibi tüm amortisman kalemlerini ödedikten sonra aşağı yukarı %10 karlılıkla dükkanı çevirdiğini anlatıyor. Bunun için de kendisinden beklenildiği üzere Allah’a şükrediyor.

Bu videoyu izlediğim gecenin sabahında zincir bir börekçiden atıştırmak için bir sandviç almak istedim. 150 gram kadar Focaccio ekmeğin arasında iki dilim jambon, bir dilim peynir, bir dilim marul ve iki dilim domatesten oluşan sandviçin fiyatı 430 TL idi. Elbette almadan çıktım çünkü o sandviçi alacak param vardı ama o kadar enayi değildim.

Sonra Hayrettin abinin yaptığı o hesabı ben de yapayım dedim. O müessese Focaccio ekmeği kendi üretmeyip dışarıdan alsa bile ekmeğin 150 gramı 60 liraya geliyor. İki dilim jambonun maliyeti 30 lira, peynir ve diğer malzemeler için 15 lira yazalım. Maliyet 105 lira. Vergi de 43 lira. Eder sana 148 lira. 430 liradan bu 148 lirayı çıkaralım. 282 lira. Ürün başına 100 lira gibi de akıllara zarar bir amortisman gideri koyalım. Net karlılık 182 lira, yani %40 olur kabaca.

Niye bunca matematik hesabı, bunca rakam yazdım? Şundan: Çünkü matematik bize burada çok yardımcı oluyor.

Durun durun. Hemen “ama yemek kargosu firmaları çok para alıyor bu tip yerlerden, onlar da ne yapsın” demeyin çünkü ilgili sandviçin internet fiyatı zaten 514 lira. Üstelik bu durum “kardeşim kafa ütüleme, pahalı buluyorsan yemezsin, almazsın olur biter” diyerek üstesinden gelebileceğiniz bir şey de değil. 3 ay önce tatilde iyi bir açık büfe kahvaltıyı kişi başı 550 liraya yaptım abicim ben. Sıcağıyla soğuğuyla 40 çeşit kahvaltılık vardı.

Bence sorun ülkemizde çok uzun süredir fiyat algısını kaybetmiş olmamızda. Dolayısıyla bir “tutturan tutturduğuna” durumu hüküm sürüyor. Mesela bir arkadaşımın aracı için iki ayrı kasko firması teklif vermiş. Biri 235 bin lira, diğeri 84 bin lira. Bu durumda firmaların ya biri dolandırıcı ya diğeri hırsız. Aynı hizmet için bunca fiyat farkını izah edebilecek başka bir tanım geliyor mu aklınıza?

Enflasyonist ortamlar ya da “sanallaştırılan enflasyonist ortamlar” galiba önce neyin pahalı, neyin alınabilir makullükte, neyin de ucuz olduğuna dair bilgimize, görgümüze saldırıyor ve onu yok ediyor.

Arsıza, fırsatçıya, uyanığa, hırsıza gün doğmuş; garibana gece olmuş gibi. Öyle şaşkınız ki marketteki bir ürünün fiyatıyla benzin istasyonunda satılan bir ürünün fiyatı arasında 3, kafede satılan fiyatıyla 4 kat fark olmasını “normal” diyerek karşılıyoruz. Halbuki ne alakası var? Bu nasıl normal olabilir? Bunu niçin normal kabul edelim?

Tabii ki hem anlıyor, hem de katılıyorum. Denetim artsın, fırsatçının üzerine gidilsin de biri lütfen anlamama yardımcı olabilir mi: Sattığı sandviçten yüzde 50 para kazanan adam, bu kazancını “yüzde yüz helal” sayıp çoluğuna çocuğuna nasıl yediriyor? Vicdani sorumluluk, ticaret ahlakı gibi ilkeler enflasyon var diye bütünüyle mi devre dışı kaldı insanımızda? Bunca mı yozlaştık? “Kimse görmese Allah görüyor” diyen esnafımız nerede?

Enflasyona ters şekilde ahlakımız bu kadar mı düştü, bu kadar mı yerle yeksan oldu?